Hamımıza məlumdur ki, 1905-ci ilə qədər “türk-erməni” qarşıdurması kəskin və sistemli xarakter daşımayıb. Əksinə, müxtəlif tarixi mənbələr göstərir ki, hər iki xalq uzun müddət eyni coğrafiyada nisbətən sabit və bəzən qarşılıqlı əməkdaşlıq şəraitində yaşayıb. Bu münasibətləri ideal hesab etmək doğru olmasa da, ümumi mənzərə qarşılıqlı mövcudluq və uyğunlaşma üzərində qurulub. Lakin 1905-ci ildə baş verən hadisələr bu tarazlığı pozub və regionda yeni, daha gərgin bir mərhələnin başlanğıcını qoyub.
Bu prosesləri dəyərləndirən görkəmli ictimai-siyasi xadim Əhməd bəy Ağaoğlu həmin dövrdə yazdığı məqalələrdə baş verənləri dərin narahatlıqla qeyd edib:
“Möhtərəm gənclər, türklərlə ermənilər arasında baş verən son hadisə hamımızı pərişan etdi. Nə müsəlmanlıq, nə də insanlıq bu vəhşi hərəkətə razı ola bilər. Bu hadisə nədən oldu, nə üçün oldu, səbəbkarı kimdir deyə tədqiqə və müzakirəyə başlasaq, heç bir nəticə əldə edə bilmərik”.
Ağaoğlunun bu fikirləri yalnız emosional reaksiya olmayıb, eyni zamanda cəmiyyətə yönəlmiş xəbərdarlıq xarakteri daşıyıb. O, münaqişənin dərinləşməsinin həm sosial, həm də mənəvi baxımdan ciddi nəticələr doğuracağını vurğulayıb. Onun yazılarında diqqət çəkən əsas məqam, tərəfləri qarşıdurmadan uzaqlaşdırmaq və ortaq yaşayış ənənələrini xatırlatmaq cəhdidir.
Eyni zamanda, o, çar rejimindən xeyli əvvəl Qafqazda türklər və ermənilər arasında münasibətlərin əsasən qonşuluq və qarşılıqlı anlaşma üzərində qurulduğunu qeyd edib. Bu baxımdan, 1905-ci il hadisələri yalnız lokal qarşıdurma olmayıb, uzun illər formalaşmış münasibətlərin sarsılması kimi qiymətləndirilə bilər.
Hadisələrin səbəblərini daha dərindən təhlil etdikdə bir sıra siyasi və təşkilati faktorlar da ön plana çıxır. XIX əsrin sonu – XX əsrin əvvəllərində erməni siyasi təşkilatlarının formalaşması və fəaliyyətinin genişlənməsi regiondakı güc balansına təsir göstərib. Bu baxımdan, xüsusilə “Daşnaksutyun” (Armenian Revolutionary Federation) və “Hnçak” (Hnchakian Party) kimi qurumların fəaliyyəti diqqət çəkib.
Bu təşkilatlar təkcə siyasi ideologiya ilə kifayətlənməyib, müəyyən dövrlərdə silahlı dəstələrin formalaşdırılması, təşkilatlanma və təbliğat fəaliyyəti ilə də məşğul olub. Bəzi mənbələrdə qeyd olunur ki, bu proseslər regionda etnik qarşıdurmanın dərinləşməsinə, qarşılıqlı etimadsızlığın artmasına və düşmən obrazının formalaşmasına təsir göstərib. Xüsusilə qarşılıqlı qorxu və düşmənçilik mühitinin güclənməsi sonrakı hadisələrin daha da kəskin xarakter almasına zəmin yaradıb.
Hadisələrin gedişində “Daşnaksutyun” təşkilatı mühüm rol oynayıb və bu fəaliyyət dövrün bir çox ziyalıları tərəfindən tənqid edilib. Bununla paralel olaraq yerli müsəlman əhali arasında özünümüdafiə xarakterli təşkilatlanma meylləri güclənib. Bu kontekstdə yaradılan “Difai” təşkilatı yalnız silahlı müqavimət deyil, həm də siyasi reaksiya forması kimi ortaya çıxıb.
“Difai”nin fəaliyyəti təkcə müəyyən qruplara qarşı deyil, eyni zamanda çar idarəçiliyinin regiondakı siyasətinə qarşı da yönəlib. Xüsusilə 1906–1907-ci illərdə baş verən hadisələr zamanı bəzi çar məmurlarına qarşı sui-qəsdlərin həyata keçirilməsi bu təşkilatın fəaliyyətinin ən mübahisəli tərəflərindən biri hesab olunub. Bu hadisələr çar administrasiyasının bölgədə baş verən zorakılıqlara münasibəti fonunda baş verib və müxtəlif tarixçilər tərəfindən fərqli şəkildə şərh edilib.
Beləliklə, 1905-ci il hadisələri yalnız iki xalq arasında münasibətlərin pozulması ilə məhdudlaşmayıb, eyni zamanda Qafqazda siyasi, sosial və etnik dinamikanın dəyişməsinə səbəb olan mühüm dönüş nöqtəsi kimi çıxış edib. Bu hadisələri qiymətləndirərkən onların baş verdiyi dövrün mürəkkəbliyi, imperiya siyasətinin təsiri və yerli faktorların qarşılıqlı əlaqəsi nəzərə alınıb. Tarixə bu cür yanaşma həm daha obyektiv nəticələr çıxarmağa, həm də keçmişdən düzgün dərslər götürməyə imkan verir.
Vəli Xaspoladov
Tarix və beynəlxalq ərazi tədqiqatları üzrə araşdırmaçı