Atatürk Mərkəzində akademik Valeh Hacıların “Borçalı Mehralı bəy tarixi həqiqətlərdə” kitabının təqdimatı keçirilib. Kitabda XIX əsrin ikinci yarısı – XX əsrin əvvəllərində yaşamış, Osmanlı hərb tarixində mühüm iz qoymuş Mehralı bəyin həyat və döyüş yolu elmi mənbələr əsasında geniş şəkildə araşdırılır, tarixi qaynaqlar və xalq yaddaşında qorunmuş rəvayətlər əsasında təqdim olunur. Müəllif onun təkcə qaçaq hərəkatının nümayəndəsi deyil, həm də peşəkar hərbçi və sərkərdə kimi formalaşmasını elmi yanaşma ilə şərh edir.
Əsərdə 1877–1878-ci illər Rusiya–Osmanlı müharibəsində Mehralı bəyin fəaliyyətinə xüsusi yer ayrılıb. Onun rəhbərlik etdiyi birliklərin rus ordusuna ciddi zərbələr endirdiyi və Qarsın müdafiəsində mühüm rol oynadığı bildirilir. Göstərdiyi xidmətlərə görə Sultan II Əbdülhəmid tərəfindən “Məcidiyyə” nişanı ilə təltif olunduğu qeyd edilir.
Müəllif göstərir ki, Sultan II Əbdülhəmidin göstərişi ilə Qarsın Acıyurd bölgəsində məskunlaşan sərkərdə, əsasən, qarapapaq türklərindən ibarət 40-cı Həmidiyyə Süvari Alayını formalaşdırır. Bu hərbi birlik Osmanlı imperiyasının şərq sərhədlərinin qorunmasında və müxtəlif əməliyyatlarda fəal iştirak edən ən döyüşkən süvari dəstələrdən biri kimi xarakterizə olunur. Mehralı bəyin bu dövrdə həm Sultan II Əbdülhəmidin, həm də Baş Komandan Əhməd Muxtar Paşanın etimadını qazandığı vurğulanır.
Borçalı igidinin Bağdad bölgəsində baş vermiş üsyanın yatırılmasındakı rolundan da bəhs olunur. Bu hadisə Mehralı bəyin hərbi təcrübəsinin və təşkilatçılıq bacarığının nümayişi kimi təqdim olunur. Qeyd edilir ki, regionda yaranmış gərgin vəziyyət fonunda onun rəhbərlik etdiyi süvari dəstə qısa müddət ərzində döyüş hazırlığı və çevik manevr imkanları ilə fərqlənərək qiyamın genişlənməsinin qarşısını alıb.
Qiyamın yatırılmasından sonra onun üsyançılarla bağlı sərt cəza tədbirlərinin əvəzinə əfv edilmələri üçün təşəbbüs göstərməsi xüsusi vurğulanır.
Kitabın əsas bölmələrindən biri də Yəmən yürüşünə həsr olunub. XX əsrin əvvəllərində Osmanlı hakimiyyətinə qarşı qaldırılan qiyamın yatırılması üçün Yəmənə göndərilən Mehralı bəy ağır iqlim şəraiti və xəstəlik səbəbindən 1906-cı ildə orada vəfat edir. Onun ölümü Osmanlı cəmiyyətində böyük kədər doğurur və müxtəlif bölgələrdə xatirəsinə yas mərasimləri keçirilir.
Müəllifin qənaətinə görə, Anadolu coğrafiyasında “İkinci Koroğlu”, “İkinci Battal Qazi” kimi tanınan Mehralı bəy təkcə Borçalının deyil, bütövlükdə, Türk dünyasının qəhrəmanlarından biridir. Darvaz kəndindən olan bu qarapapaq türk oğlu Borçalıdan Osmanlı imperiyasına uzanan şərəfli bir sərkərdə ömrü yaşayıb.
“Borçalı Mehralı bəy tarixi həqiqətlərdə” kitabı yalnız bir qəhrəmanın bioqrafiyası deyil, eyni zamanda XIX əsrin sonu – XX əsrin əvvəllərində Qafqaz ilə Anadolu arasında baş verən hərbi-siyasi proseslərin, Borçalı qarapapaqlarının tarixinin və Türk dünyasının ortaq yaddaşının tədqiqi baxımından mühüm elmi mənbə kimi dəyərləndirilir.
P.ƏFƏNDİ
XQ
