Vəli Xaspoladov
1939-cu il avqustun 23-də Moskvanın Kremlin divarları arasında imzalanmış bir sənəd təkcə Avropanın siyasi xəritəsini dəyişdirmədi, həm də XX əsrin ən paradoksal və mübahisəli geosiyasi razılaşmalarından biri kimi tarixə düşdü. Sonradan “Molotov–Ribbentrop paktı” adlandırılan bu müqavilə zahirən Almaniya ilə Sovet İttifaqı arasında qarşılıqlı hücum etməmək haqqında diplomatik saziş idi. Lakin sənədin görünən hissəsi onun yalnız siyasi vitrini idi. Paktın mahiyyətini müəyyən edən əsas məqam gizli protokollarda gizlənirdi, həmin protokollar Şərqi Avropanın təsir dairələrinə bölünməsini, bir sıra dövlətlərin gələcək taleyinin böyük güclər arasında masa arxasında müəyyən edilməsini nəzərdə tuturdu. Tarixin ironiyası ondan ibarət idi ki, bir tərəfdə bolşevizmi “Avropanın düşməni” elan etmiş nasist Almaniyası, digər tərəfdə isə faşizmi imperializmin ən aqressiv forması hesab edən Sovet dövləti dayanırdı. İdeoloji baxımdan bir-birini inkar edən iki sistemin qəfil yaxınlaşması həmin dövrdə milyonlarla insan üçün anlaşılmaz görünmüş, beynəlxalq ictimaiyyətdə şok effekti yaratmışdı.
Bu razılaşmanın meydana gəlməsini anlamaq üçün yalnız 1939-cu ilin hadisələrinə baxmaq kifayət etmir. Molotov–Ribbentrop paktı əslində uzun müddət ərzində formalaşmış diplomatik böhranın, güc balansının dəyişməsinin, qorxu siyasətinin və uğursuz beynəlxalq münasibətlər sisteminin məhsulu idi. Birinci dünya müharibəsindən sonra Avropada qurulan Versal sistemi qaliblərin maraqlarına əsaslansa da, məğlub dövlətlərdə revanşizm hissini daha da gücləndirmişdi. Almaniya hərbi və iqtisadi məhdudiyyətlərlə üzləşmiş, özünü beynəlxalq sistemdə alçaldılmış hesab etməyə başlamışdı. Məhz bu narazılıq sonradan Adolf Hitlerin hakimiyyətə yüksəlişində mühüm rol oynadı. Hitler Almaniyanı yenidən gücləndirməyi, “tarixi haqsızlıqları” aradan qaldırmağı və Almaniyanın Avropada dominant mövqeyini bərpa etməyi vəd edirdi.
Lakin Hitlerin xarici siyasəti yalnız milli qürurun bərpasına yönəlmiş deyildi. Onun strateji məqsədi Avropada yeni geosiyasi düzən yaratmaq idi. Hitler açıq şəkildə “Lebensraum” – yəni yaşayış məkanı nəzəriyyəsini müdafiə edir, Almaniyanın iqtisadi və siyasi gücü üçün şərq torpaqlarının, xüsusilə Ukraynanın taxıl ehtiyatlarının, Sovet məkanının xammal bazalarının vacib olduğunu bildirirdi. Onun çıxışlarında Sovet İttifaqının parçalanması və şərq torpaqlarının alman hakimiyyəti altına keçirilməsi tez-tez səsləndirilirdi. Bu səbəbdən 1939-cu ildə Stalin ilə Hitler arasında razılaşmanın əldə olunması zahirdə ciddi paradoks təsiri bağışlayırdı. Çünki hər iki tərəf uzun müddət bir-birini ideoloji düşmən kimi təqdim etmişdi.
Bununla belə, beynəlxalq siyasətdə ideologiyadan daha güclü bir amil mövcuddur, maraq. Dövlətlər, xüsusilə totalitar sistemlər, bir çox hallarda prinsipial mövqedən deyil, geosiyasi fayda hesablamalarından çıxış edirlər. Hitler üçün Sovetlərlə müvəqqəti yaxınlaşmanın əsas məqsədi Polşa problemini həll etmək və eyni zamanda Almaniyanın ən böyük qorxularından biri olan iki cəbhəli müharibədən yayınmaq idi. Birinci dünya müharibəsində Almaniyanın məğlubiyyətinin mühüm səbəblərindən biri eyni anda həm qərbdə, həm də şərqdə döyüşmək məcburiyyətində qalması olmuşdu. Hitler həmin səhvi təkrarlamaq istəmirdi. O anlayırdı ki, Polşaya hücum İngiltərə və Fransanın reaksiyasına səbəb ola bilər. Buna görə də şərq sərhədində Sovet təhlükəsini neytrallaşdırmaq onun üçün həyati əhəmiyyət daşıyırdı.
Stalin isə vəziyyətə fərqli prizmadan baxırdı. 1930-cu illərin sonlarında Sovet ordusu daxili repressiyalar nəticəsində ciddi şəkildə zəiflədilmişdi. Ordu rəhbərliyinin böyük hissəsi təmizləmə siyasətinin qurbanına çevrilmiş, hərbi struktur daxilində qorxu və idarəetmə böhranı yaranmışdı. Stalin Almaniya ilə birbaşa müharibənin qaçılmaz olduğunu hiss etsə də, bunun dərhal başlamasını istəmirdi. O, zamana ehtiyac duyurdu. Bu baxımdan Molotov–Ribbentrop paktı Sovet rəhbərliyi üçün bir nəfəs fasiləsi kimi görünürdü. Kremlin hesablamasına görə, Almaniya qərbdə İngiltərə və Fransa ilə müharibəyə cəlb olunacaq, SSRİ isə həmin müddətdə sənayesini və ordusunu daha da gücləndirəcəkdi.
Ancaq məsələ təkcə vaxt qazanmaq deyildi. Stalin üçün bu pakt həm də imperiya sərhədlərini genişləndirmək imkanı idi. Çar Rusiyasının Birinci dünya müharibəsindən sonra itirdiyi ərazilərin bir hissəsini geri almaq ideyası Sovet rəhbərliyində güclü idi. Baltik ölkələri, Finlandiya üzərində təsir imkanları, Polşanın şərq hissəsi və Bessarabiya Moskvanın geosiyasi maraq zonasına daxil edilirdi. Yəni pakt yalnız müdafiə xarakterli tədbir deyildi; bu, eyni zamanda strateji genişlənmə layihəsinin hüquqi-siyasi çərçivəsi rolunu oynayırdı.
Molotov–Ribbentrop paktına aparan prosesdə Qərb dövlətlərinin siyasəti də xüsusi rol oynadı. İngiltərə və Fransa 1930-cu illərdə Hitlerə qarşı sərt müqavimət göstərmək əvəzinə “sakitləşdirmə siyasəti” yürüdürdü. Bu siyasətin əsas məntiqi ondan ibarət idi ki, Almaniyanın müəyyən tələbləri qəbul olunarsa, daha böyük müharibənin qarşısı alınar. 1938-ci ildə Münhen razılaşması zamanı Çexoslovakiyanın taleyinin faktiki şəkildə Hitlerə təslim edilməsi həmin siyasətin ən açıq nümunəsi idi. Stalin bunu Qərbin Almaniyanı bilərəkdən şərqə yönəltmək cəhdi kimi şərh edirdi. Sovet rəhbərliyində belə fikir formalaşmışdı ki, İngiltərə və Fransa Hitlerlə SSRİ-ni toqquşdurmaq istəyir və Sovet İttifaqı nəticədə tək qalacaq.
Burada mühüm bir sual meydana çıxır: Stalinin qorxuları əsaslı idimi, yoxsa bu yalnız ekspansionist siyasət üçün siyasi bəhanə idi? Bu sual tarixşünaslıqda bu gün də mübahisəlidir. Bir qrup tarixçi hesab edir ki, Stalin obyektiv təhlükəni görərək vaxt qazanmağa çalışırdı. Digərlərinə görə isə SSRİ yalnız müdafiə məqsədi daşımırdı, Kreml Avropada genişmiqyaslı güc boşluğundan istifadə edib sərhədlərini böyütmək niyyətində idi. Sonrakı hadisələr – Polşanın bölünməsi, Baltik ölkələrinin ilhaqı və Finlandiya ilə müharibə – ikinci mövqeyi müəyyən qədər gücləndirən faktlar kimi qiymətləndirilir.
1939-cu ilin yayına gəldikdə Avropa görünməyən bir fəlakətin astanasında dayanmışdı. Diplomatik danışıqlar davam etsə də, tərəflərin bir-birinə inamı yox idi. İngiltərə və Fransa SSRİ ilə hərbi əməkdaşlıq barədə danışıqlar aparır, SSRİ isə paralel olaraq Almaniya ilə gizli təmaslarını gücləndirirdi. Avropanın gələcək taleyi artıq ideoloji prinsiplərlə deyil, sərt güc siyasəti və geosiyasi hesablamalarla müəyyən edilirdi. Bu prosesin kulminasiya nöqtəsi isə 23 avqust 1939-cu ildə Kreml divarları arasında imzalanacaq sənəd oldu. Lakin həmin gecə imzalanan razılaşmanın əsl mahiyyəti yalnız “hücum etməmək” vədi deyildi, Avropanın bölüşdürülməsi planı artıq masa üzərində idi.1939-cu il avqustun 23-də Kremlin ağır siyasi atmosferində Almaniyanın Xarici İşlər naziri Yoaxim Ribbentrop ilə Sovet İttifaqının Xarici İşlər Komissarı Vyaçeslav Molotov arasında imzalanan müqavilə rəsmi olaraq iki dövlətin bir-birinə qarşı hücum etməməsi haqqında saziş kimi təqdim olunsa da, əslində Avropanın siyasi xəritəsinin yenidən çəkilməsinin başlanğıc nöqtəsinə çevrildi. Müqavilənin imzalanması prosesi simvolik baxımdan da diqqətəlayiq idi. Hələ bir neçə il əvvəl bir-birini açıq şəkildə düşmən elan edən, təbliğat maşınlarında qarşı tərəfi demonizasiya edən iki sistem indi eyni masa arxasında oturmuşdu. Daha diqqət çəkən məqam isə bu görüşün yalnız diplomatik ehtiyac kimi deyil, siyasi yaxınlaşmanın nümayişi kimi təqdim olunması idi. Stalin şəxsən danışıqlarda iştirak etmiş, bəzi məqamlarda zarafatlar etmiş və Ribbentrop ilə birlikdə foto çəkdirmişdi. Bu görüntülər sonradan Avropa ictimaiyyətində ciddi rezonans yaratdı; çünki faşizm və kommunizmin mübarizəsi üzərində qurulmuş siyasi təsəvvürlər birdən-birə alt-üst olmuşdu.
Paktın görünən hissəsində tərəflər bir-birinə hücum etməməyi, üçüncü tərəflə əməkdaşlıq yolu ilə bir-birinə qarşı hərəkət etməməyi və siyasi problemləri diplomatik yollarla həll etməyi öhdələrinə götürürdülər. Lakin müqavilənin tarix üçün həlledici əhəmiyyəti məhz gizli protokollarda idi. Həmin protokollarda Şərqi və Şimali Avropanın təsir dairələrinə bölünməsi nəzərdə tutulurdu. Finlandiya, Estoniya, Latviya və Bessarabiya Sovet təsir zonası kimi müəyyən edilir, Litvanın statusu sonradan dəyişdirilmək şərti ilə xüsusi şəkildə qeyd olunurdu. Ən mühüm məsələ isə Polşanın gələcək taleyi ilə bağlı idi. Almaniya və Sovet İttifaqı Polşa dövlətinin sərhədlərinin faktiki olaraq aradan qaldırılması barədə razılaşmış, Narev, Visla və San çayları boyunca yeni nüfuz xətti müəyyən etmişdilər.
Bu məqam tənqidi baxımdan xüsusi diqqət tələb edir. Çünki sonrakı dövrdə Sovet tarixşünaslığında pakt tez-tez “müdafiə xarakterli diplomatik zərurət” kimi təqdim olunsa da, gizli protokollar bu arqumenti müəyyən mənada zəiflədir. Əgər məqsəd sadəcə Almaniya təhlükəsini gecikdirmək idisə, Polşanın və Baltik regionunun bölüşdürülməsi, yeni təsir zonalarının razılaşdırılması hansı zərurətdən doğurdu? Burada Kremlin yalnız təhlükədən yayınmaq istəməsi deyil, həm də yaranmış geosiyasi vəziyyətdən maksimum faydalanmaq niyyətində olduğu aydın görünür. Başqa sözlə desək, Stalin müharibənin qarşısını almağa deyil, onu idarə olunan formada öz maraqlarına uyğun istifadə etməyə çalışırdı.
Pakt imzalandıqdan dərhal sonra Almaniyanın siyasi davranışında ciddi dəyişiklik müşahidə edildi. Hitler artıq şərq sərhədi ilə bağlı ciddi risk görmədiyi üçün Polşaya qarşı əməliyyat planlarını sürətləndirdi. Alman rəhbərliyi anlayırdı ki, Sovet İttifaqı neytral qalacağı halda Polşaya qarşı müharibə çox daha asan həyata keçirilə bilər. 1939-cu il sentyabrın 1-də Alman ordusu Polşa sərhədlərini keçərək hücuma başladı. Rəsmi təbliğatda buna müxtəlif bəhanələr gətirilsə də, əslində qərar çoxdan verilmişdi və Molotov–Ribbentrop paktı bu qərarın həyata keçirilməsinə yaşıl işıq yandırmışdı.
Polşa dövləti özünü olduqca mürəkkəb vəziyyətdə tapmışdı. Bir tərəfdən Almaniyanın texniki və taktiki üstünlüyə malik ordusu sürətlə irəliləyir, digər tərəfdən Britaniya və Fransanın elan etdiyi müharibə praktik nəticə vermirdi. Kağız üzərində Polşanın müttəfiqləri olan dövlətlər Almaniyaya qarşı formal mövqe göstərsələr də, qərb cəbhəsində ciddi hərbi əməliyyatlar başlamadı. Tarixdə “saxta müharibə” kimi tanınan bu mərhələ Polşanın faktiki olaraq taleyinə tək buraxılması anlamına gəlirdi.
Lakin Polşa faciəsinin daha ağır mərhələsi sentyabrın 17-də baş verdi. Almaniyanın hücumundan təxminən iki həftə sonra Sovet ordusu Polşanın şərq sərhədini keçərək ölkəyə daxil oldu. Kreml bunu Polşa dövlətinin artıq fəaliyyət göstərmədiyi və oradakı ukraynalı-belarus əhalisini qorumaq məqsədilə atılmış addım kimi izah etməyə çalışırdı. Əslində isə bu addım gizli protokolların praktik tətbiqindən başqa bir şey deyildi. Polşa iki totalitar güc arasında bölüşdürülmüşdü.
Məhz bu dövrdə baş verən bəzi hadisələr sonrakı siyasi mifləri sarsıdan faktlar kimi tarixə düşdü. Bunlardan biri Brest-Litovsk şəhərində təşkil olunmuş Alman–Sovet hərbi paradı idi. 1939-cu ilin sentyabrında şəhər üzərində nəzarətin Sovetlərə verilməsi prosesində alman generalı Heinz Quderian və sovet komandanı Semyon Krivoşein birlikdə hərbi keçid təşkil etdilər. Alman və sovet əsgərlərinin eyni küçələrdə dayanması, zabitlərin bir-biri ilə salamlaşması və qarşılıqlı hərbi nəzakət nümayiş etdirməsi ideoloji düşmən obrazını ciddi şəkildə sual altına qoyurdu. Sonrakı illərdə bu hadisə müxtəlif formalarda şərh olunsa da, onun simvolik mənası açıq idi: Avropanın iki totalitar gücü konkret mərhələdə ortaq geosiyasi maraqlar naminə əməkdaşlıq edirdi.
Bu əməkdaşlıq təkcə rəsmi hərbi paradla məhdudlaşmırdı. Bir sıra mənbələrdə Alman və Sovet zabitlərinin müəyyən bölgələrdə birgə nahar etməsi, qarşılıqlı qəbul mərasimləri keçirməsi, hətta yeni sərhədlərin müəyyənləşdirilməsi prosesində birgə tədbirlər təşkil etməsi qeyd edilir. Burada söhbət klassik hərbi ittifaqdan getmirdi, lakin siyasi mesaj aydın idi: qarşılıqlı etimad müvəqqəti də olsa qurulmuşdu və hər iki tərəf mövcud şəraitdən faydalanmağa çalışırdı. Bu mənzərə xüsusilə Polşa əhalisi üçün faciəvi idi; çünki bir tərəfdən nasist, digər tərəfdən sovet işğalı eyni anda ölkənin müstəqilliyini məhv etmişdi.
Tənqidi düşünmə baxımından burada vacib sual yaranır: Stalin bu prosesdə aldadılan tərəf idi, yoxsa aktiv iştirakçı? Sovet narrativində uzun müddət SSRİ özünü məcbur qalmış dövlət kimi göstərməyə çalışmışdı. Ancaq Polşanın bölüşdürülməsi, Brest-Litovsk paradı, iqtisadi əməkdaşlıq müqavilələri və Almaniya ilə intensiv diplomatik koordinasiya göstərir ki, SSRİ yalnız passiv müşahidəçi deyildi. Stalin Hitlerin gələcəkdə Sovetlərə hücum edə biləcəyini bilsə də, yaxın müddətdə Almaniyanı Qərblə müharibəyə sürükləməyin və bu zaman geosiyasi qazanc əldə etməyin mümkün olduğunu düşünürdü. Bu isə sadəcə müdafiə siyasəti deyil, yüksək riskli strateji hesab idi.
Əslində Hitler və Stalin fərqli məqsədlərlə olsa da, eyni geosiyasi məntiqdən çıxış edirdilər. Hitler Polşanı aradan qaldırmaq və Qərbə yönəlmək istəyirdi. Stalin isə kapitalist dövlətlərin bir-birini zəiflətməsini gözləyərək sonradan güclənmiş Sovet İttifaqı ilə oyuna daxil olacağına inanırdı. Hər iki lider özünü qarşı tərəfdən daha ağıllı hesab edir, müvəqqəti əməkdaşlığın nəticədə öz xeyirlərinə işləyəcəyini düşünürdü. Lakin tarix göstərdi ki, totalitar dövlətlər arasında qurulan taktiki razılaşmalar uzunömürlü olmur. Molotov–Ribbentrop paktı da strateji dostluq deyil, yalnız qarşılıqlı maraqların müvəqqəti kəsişməsi idi və onun daxilində gələcək qarşıdurmanın toxumları əvvəlcədən mövcud idi.Son hissəni əvvəlki məntiqi ardıcıllığa uyğun, analitik bağlanış və yekun nəticə ilə davam etdirirəm.
Molotov–Ribbentrop paktının ən mühüm nəticələrindən biri yalnız Polşanın bölüşdürülməsi və Şərqi Avropada sərhədlərin dəyişməsi olmadı. Bu saziş eyni zamanda Almaniya ilə Sovet İttifaqı arasında iqtisadi və texniki əməkdaşlığın genişlənməsinə yol açdı. 1939–1941-ci illər arasında Sovet İttifaqı Almaniyaya iri həcmdə taxıl, neft məhsulları, pambıq, metal filizləri və digər strateji xammallar ixrac edirdi. Müharibə şəraitində olan Almaniya üçün bu resurslar həyati əhəmiyyət daşıyırdı. Xüsusilə Britaniya dəniz blokadasının təsirlərini azaltmaq baxımından Sovet iqtisadi dəstəyi Hitlerin hərbi maşınının işlək qalmasına kömək etdi. Bunun müqabilində Almaniya SSRİ-yə texnologiya, sənaye avadanlıqları və müəyyən hərbi texniki biliklər təqdim edirdi.
Burada mühüm paradoks ortaya çıxırdı, Sovet rəhbərliyi uzun illər nasizmi ideoloji düşmən kimi təqdim etsə də, praktik siyasətdə onun iqtisadi güclənməsinə dolayısı ilə şərait yaradırdı. Bu fakt sonrakı tarixşünaslıqda ciddi müzakirələr doğurmuşdur. Stalin tərəfdarları bu siyasəti zaman qazanmaq strategiyası kimi əsaslandırmağa çalışsalar da, tənqidi yanaşma göstərir ki, Kreml eyni zamanda Almaniyanın Avropada hərbi üstünlük əldə etməsinə dolayı töhfə vermiş oldu. Bu isə son nəticədə SSRİ-nin öz təhlükəsizliyini zəiflədən amilə çevrildi.
Gizli protokolların praktik tətbiqi isə çox keçmədən özünü göstərməyə başladı. Sovet İttifaqı Baltik regionunda təsir imkanlarını sürətlə genişləndirdi. Estoniya, Latviya və Litvada sovet hərbi bazalarının yerləşdirilməsi, siyasi təzyiqlər və sonradan bu ölkələrin faktiki ilhaqı göstərirdi ki, pakt müdafiə mexanizmi olmaqdan daha çox geosiyasi ekspansiyanın alətinə çevrilmişdi. Eyni zamanda Stalin Finlandiya məsələsində də hərbi yola üstünlük verdi. 1939-cu ilin sonlarında başlayan Qış müharibəsi Sovet ordusunun zəifliklərini üzə çıxarsa da, nəticədə Moskva müəyyən ərazi qazancları əldə etdi. Ardınca Rumıniyanın Bessarabiya və Şimali Bukovina bölgələrinin Sovet nəzarətinə keçirilməsi Kremlin gizli protokollar əsasında sərhədləri yenidən formalaşdırmaq niyyətini daha açıq göstərdi.
Bu hadisələr fonunda tez-tez ortaya çıxan əsas suallardan biri belədir: Stalin üçün alternativ seçim mövcud idimi? Başqa sözlə, SSRİ Almaniya ilə razılaşmadan yayınaraq Britaniya və Fransa ilə daha sıx hərbi əməkdaşlığa gedə bilərdimi? Tarixçilər bu məsələdə yekdil deyillər. Bir qrup hesab edir ki, London və Parisin tərəddüdlü siyasəti, Polşanın Sovet qoşunlarının öz ərazisindən keçməsinə icazə verməməsi və qarşılıqlı inamsızlıq SSRİ-ni Almaniya ilə anlaşmaya məcbur etmişdi. Digər yanaşmaya görə isə Stalin üçün seçim mövcud idi, lakin o, Avropadakı müharibəni öz maraqları baxımından faydalı hesab etdiyi üçün fərqli yol seçdi. Bu baxımdan Stalinin məqsədi yalnız təhlükəni gecikdirmək yox, həm də kapitalist dövlətlərin bir-birini zəiflətməsini gözləmək idi.
Bu strateji hesablamanın əsas problemi isə onun həddən artıq rasional görünməsinə baxmayaraq ciddi yanlış fərziyyələr üzərində qurulması idi. Stalin düşünürdü ki, Hitler yaxın gələcəkdə Sovet İttifaqına qarşı genişmiqyaslı müharibəyə başlamaz və əvvəlcə Qərbi Avropa ilə uzunmüddətli qarşıdurmaya girər. Lakin Hitler fərqli davranaraq 1941-ci ilin iyununda “Barbarossa əməliyyatı” ilə Sovet İttifaqına hücum etdi. Beləliklə, Molotov–Ribbentrop paktı faktiki olaraq dağıldı və iki totalitar güc açıq müharibəyə başladı.
Burada ciddi tənqidi nəticə ortaya çıxır: Stalin vaxt qazandı, lakin bu vaxt nə qədər səmərəli istifadə olundu? Doğrudur, Sovet sənayesi müəyyən qədər gücləndirildi, hərbi istehsal artırıldı və sərhədlər qərbə doğru çəkildi. Ancaq eyni zamanda ordu daxilində repressiyaların nəticələri qalırdı, strateji planlaşdırmada xaos mövcud idi və Stalin Alman hücumuna qədər təhlükəni tam şəkildə qəbul etmək istəmirdi. 1941-ci ilin ilk aylarında sovet ordusunun ağır itkiləri göstərirdi ki, pakt Kremlin gözlədiyi təhlükəsizlik təminatını verməmişdi.
Molotov–Ribbentrop paktının etik və siyasi tərəfi də ayrıca müzakirə mövzusudur. Bu saziş kiçik dövlətlərin taleyinin böyük güclər arasında masa arxasında müəyyən edilməsinin klassik nümunəsinə çevrildi. Polşanın parçalanması, Baltik ölkələrinin müstəqilliyinin itirilməsi, deportasiyalar, repressiyalar və sonradan baş verən faciələr göstərdi ki, geosiyasi realizm çox zaman humanitar nəticələri nəzərə almır. Dövlət maraqları naminə qəbul olunan qərarlar milyonlarla insanın həyatına birbaşa təsir göstərir.
Əslində Molotov–Ribbentrop paktı beynəlxalq münasibətlər tarixində mühüm dərslərdən birini ortaya qoyur, ideoloji düşmənçilik dövlət maraqları qarşısında çox zaman ikinci plana keçir. Hitler ilə Stalin bir-birinə etibar etmirdi, lakin müvəqqəti maraq kəsişməsi onları əməkdaşlığa sövq etdi. Bununla belə, qarşılıqlı inamsızlıq üzərində qurulan razılaşmalar davamlı olmur. Paktın daxilində onun süqutunun toxumları əvvəldən mövcud idi; çünki hər iki lider əslində qarşı tərəfi müvəqqəti vasitə kimi görürdü.
Tarixi nəticə baxımından Molotov–Ribbentrop paktı yalnız diplomatik sənəd deyil, həm də XX əsrin faciəvi geosiyasətinin simvollarından biri hesab edilə bilər. O, Avropada müharibənin başlanmasını sürətləndirdi, Polşanın məhvinə yol açdı, Baltik regionunun siyasi xəritəsini dəyişdirdi və milyonlarla insanın taleyinə təsir etdi. Paradoks ondadır ki, hər iki tərəf qısamüddətli strateji qazanc əldə etsə də, uzunmüddətli perspektivdə nəticələr xüsusilə dağıdıcı oldu. Hitler Sovetlərə hücum etməklə tarixinin ən ağır müharibəsinə sürükləndi, Stalin isə təhlükəni gecikdirməyə çalışarkən onu daha böyük miqyasda qarşılamaq məcburiyyətində qaldı.
Beləliklə, Molotov–Ribbentrop paktını yalnız “hücum etməmək müqaviləsi” kimi təqdim etmək onun mahiyyətini kiçiltmək olardı. Bu sənəd əslində güc siyasətinin, geosiyasi hesablamaların, qarşılıqlı şübhənin və böyük dövlət realizminin məhsulu idi. Onun dərsi isə bu gün də aktuallığını qoruyur, qısa müddətli strateji üstünlük naminə qurulan fürsətçi ittifaqlar bəzən daha böyük fəlakətlərin başlanğıcına çevrilə bilir.
Ədəbiyyat
Öncü, A. S., Ekinci, O., “İkinci Dünya Savaşı Öncesi Beklenmeyen Gelişme: 23 Ağustos 1939 Tarihli Alman-Rus Paktı”, TSA, 2014.
Overy, Richard, Russia’s War, London, 1997.
Snyder, Timothy, Bloodlands: Europe Between Hitler and Stalin, New York, 2010.
Taylor, A. J. P., The Origins of the Second World War, London, 1961.
Beevor, Antony, The Second