Samir Əsədli
İnsan ömrü də bir şeirə bənzəyir. İlk misrası doğulduğu torpaqda yazılır, sonrakı misraları məktəb yollarında, kitab səhifələrində, müəllim otaqlarında, qəzet redaksiyalarında, dost məclislərində, uzun gecələrin düşüncələrində tamamlanır. İllər keçir, saçlara dən düşür, yollar uzaqlaşır, uşaqlığın səsi xatirəyə çevrilir, amma insanın içində bir ünvan həmişə ilk günkü kimi qalır. O ünvan doğulduğun yurd, ana laylasının eşidildiyi ev, ilk dəfə dünyaya baxdığın pəncərə, uşaqlıq ayaqlarının iz saldığı torpaqdır. İnsan dünyada neçə yol keçsə də, ömrünün ən uzaq çağında belə ürəyi dönüb-dolaşıb yenə ilk izlərinin qaldığı torpağa qayıdır. Çünki yurd insanın təkcə doğulduğu yer deyil, ruhunun ilk dəfə öz səsini eşitdiyi məkandır.
Rəfail Həbiboğlunun mənəvi dünyasının başlanğıc nöqtəsi Yardımlının Anzov kəndidir. O, 1959-cu ildə burada dünyaya göz açıb. Uşaqlıq illərinin keçdiyi bu mühit sonralar onun düşüncəsində, xarakterində və yaradıcılığında dərin iz buraxıb. Yardımlının sərt və təmiz təbiəti, kənd həyatının sadəliyi, el-obaya bağlılıq, doğma ocağın hərarəti onun poetik duyumunun formalaşmasında mühüm rol oynayıb. Şeirlərində hiss olunan yurd sevgisi, səmimiyyət və həzinlik də böyük ölçüdə həmin ilkin həyat təəssüratlarından qaynaqlanır.
İnsan harada yaşamasından asılı olmayaraq uşaqlığının torpağını özü ilə aparır. Bəzən həmin torpaq bir xatirədə danışır, bəzən bir misranın içindən boylanır, bəzən heç gözləmədiyin anda ürəyində bir kənd yoluna çevrilir. Rəfail Həbiboğlunun yaradıcılığında duyulan yurd sevgisinin kökündə də məhz bu bağlılıq dayanır. Anzov onun üçün xəritədə bir kənd adı olmaqdan çox, uşaqlığın səsi, yaddaşın işığı, mənəvi kökün heç vaxt qurumayan çeşməsidir.
İlk təhsilini Anzov kənd ibtidai məktəbində alan Rəfail Həbiboğlu sonralar Hamarkənd orta məktəbində təhsilini davam etdirib. Gənclik illərindən sözə, ədəbiyyata və ana dilinə olan marağı onun həyat yolunun istiqamətini müəyyənləşdirib. 1975-ci ildə Azərbaycan Dövlət Pedaqoji İnstitutunun Azərbaycan dili və ədəbiyyatı fakültəsinə daxil olub.
1978-ci ildən 1980-ci ilədək Sovet Ordusu sıralarında Qazaxıstanda hərbi xidmətdə olub. Hərbi xidmətdən sonra ali təhsilini davam etdirib və çox keçmədən ömrünün ən mühüm yollarından biri olan müəllimlik fəaliyyətinə başlayıb.
1980-ci ildən başlayan pedaqoji fəaliyyət onun ömrünün böyük bir hissəsini əhatə edir. Rəfail Həbiboğlu Yardımlı rayonunun Avaş, Osnaqaran, Ostayır kənd məktəblərində, eləcə də M.F.Axundov adına Yardımlı qəsəbə 1 saylı məktəbində, sonralar isə Bakı şəhərində Azərbaycan dili və ədəbiyyatı müəllimi kimi çalışıb. Qaradağ rayonunun Sahil qəsəbəsində pedaqoji fəaliyyətini davam etdirib, eyni zamanda Azərbaycan Beynəlxalq Universitetində ədəbiyyat tarixindən dərs deyib.
Müəllimlik hər kəs üçün bir peşə ola bilər, amma bəzi insanlar üçün müəllimlik ömür biçimidir. Sinfə daxil olmaq, dərs danışmaq, qiymət yazmaqla bitmir müəllimlik. Müəllim bəzən bir uşağın yaddaşında illərlə yaşayan bir cümlə, vaxtında deyilmiş bir söz, göstərilmiş istiqamət, oyadılmış inamdır. Rəfail Həbiboğlunun müəllimlik fəaliyyətində də Azərbaycan dilinə, ədəbiyyatına və milli-mənəvi dəyərlərə münasibət sadəcə proqram tələbi deyil, mənəvi borc kimi yaşanıb.
O, ömrünün mühüm hissəsini gənc nəslin təlim və tərbiyəsinə həsr edib. Ana dilinin gözəlliyini, klassik ədəbiyyatın zənginliyini, sözün insan həyatındakı mənasını şagirdlərinə çatdırmağa çalışıb. Çünki dil yalnız danışıq vasitəsi deyil, xalqın yaddaşıdır. Ədəbiyyat isə həmin yaddaşın ən həssas və uzunömürlü səsidir. Bu baxımdan onun müəllimliyi ilə şairliyi bir-birini tamamlayan iki ayrı yol deyil, eyni mənəvi missiyanın iki ifadəsidir.
Rəfail Həbiboğlunun həyatında qəzetçilik və publisistika da mühüm yer tutur. O, bir müddət Yardımlı Rayon İcra Hakimiyyətinin orqanı olan “Zirvə” qəzetində məsul katib vəzifəsində çalışıb. Qəzet mühiti onun üçün sözlə cəmiyyət arasında daha geniş bir yol açıb. Burada o, yalnız mətbuat işçisi deyil, ədəbi düşüncənin içində yaşayan bir qələm adamı kimi fəaliyyət göstərib. Həmin illər onun publisistik və ədəbi yaradıcılığının inkişafında mühüm mərhələlərdən biri olub. Onun yaxından iştirakı və köməyi ilə Yardımlı yazarlarını bir araya gətirən “Haça yurd” ədəbi birliyi yaradılıb. Bu birlik bölgədə yaşayan yaradıcı insanların görüşməsinə, söz və fikir mübadiləsinə, ədəbi mühitin canlanmasına töhfə verib.
Bəzən ədəbiyyatın taleyi böyük şəhərlərin gur işıqlarında deyil, uzaq bir dağ rayonunda bir neçə söz adamının bir masa ətrafında toplaşmasında yaşayır. Bir şeir oxunur, bir gənc müəllifə yol göstərilir, bir fikir bölüşülür və həmin kiçik məclisdə böyük bir mənəvi dünyanın işığı yanır. “Haça yurd” ədəbi birliyinin yaranması da bu mənada Yardımlının ədəbi həyatında yadda qalan hadisələrdən biri olub. Belə ədəbi ocaqlar təkcə müəllifləri bir araya gətirmir, həm də bölgənin yaddaşını və söz ənənəsini yaşadır.
Xalq şairi Sabir Rüstəmxanlı Rəfail Həbiboğlunu sözü həyat və mənəviyyat məsələsi kimi dərk edən, ana dilinə, doğma yurda və milli ədəbi dəyərlərə bağlı ziyalılardan biri kimi səciyyələndirib. Onun fikrincə, ədəbiyyatı yaşadan yalnız yazılan əsərlər deyil, həm də sözü ömrünün mənasına çevirən qələm və fikir adamlarıdır. Rəfail Həbiboğlunun ömür və yaradıcılıq yolu da məhz bu ziyalı mövqeyinin ifadəsidir. Onun üçün söz yalnız yaradıcılıq vasitəsi deyil, insanla yurd, keçmişlə gələcək, müəllimlə şagird arasında qurulan mənəvi körpüdür.
Rəfail Həbiboğlu müxtəlif illərdə dövri mətbuat səhifələrində bədii və publisistik yazıları ilə çıxış edib. Onun yaradıcılığında klassik Azərbaycan poeziyasının nəfəsi ilə çağdaş insanın düşüncələri bir araya gəlir. Şair klassik aşıq poeziyasının müxtəlif janrlarına müraciət etməklə yanaşı, sərbəst şeirdən və müasir poetik formalardan da istifadə edib.
Onun poeziyasında insanın daxili aləmi, həyat və zaman, sevgi və tənhalıq, Vətən və yurd, mənəvi dəyərlər, insanla cəmiyyət arasındakı münasibətlər mühüm yer tutur. Bəzən sakit görünən bir misranın altında böyük bir düşüncə yaşayır. Rəfail Həbiboğlunun şeirində duyğu yalnız şəxsi hiss olaraq qalmır, zaman keçdikcə ümumi insan ağrısına, ümumi yaddaşa çevrilir. Onun misralarında səsdən çox nəfəs, hayqırtıdan çox düşüncə, təntənədən çox insan qəlbinin səssiz danışığı duyulur.
Bu səbəbdən onun şair duyğusu ilə publisist düşüncəsi bir-birini tamamlayır. Rəfail Həbiboğlu sözü həm hissin, həm də vətəndaş məsuliyyətinin ifadə vasitəsinə çevirə bilir. Onun poeziyasının gücü də məhz bundadır: şəxsi duyğunu ümumi mənəvi düşüncəyə yüksəltməkdə.
Onun müxtəlif illərdə kitabları da oxuculara təqdim olunub. 2005-ci ildə “Mütərcim” nəşriyyatında “Dostuma məktub” kitabı işıq üzü görüb. Kitabın adında belə bir doğmalıq, bir söhbət, insanın başqa bir insana ürəyini açmaq ehtiyacı duyulur. 2007-ci ildə “Qanun” nəşriyyatında “Son nəğmə” kitabı çap edilib. Kitab oxucuların marağına səbəb olub, müəllifin yaradıcılığı və əsərləri haqqında müxtəlif məqalə və rəylər yazılıb.
Daha sonralar “Qırmızı xəttin üstü” kitabı “Elm və təhsil” nəşriyyatında çapdan çıxıb. Kitab filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, şair Adilə Nəzərin redaktorluğu və Vəfa Mürsəlqızının ön sözü ilə nəşr olunub. “Qırmızı xəttin üstü” adı özü də oxucunu düşündürən, içində sirr daşıyan poetik ifadədir. Həyatın görünən və görünməyən sərhədləri, insanın özü ilə apardığı daxili mübarizələr, sevginin və ayrılığın izləri bu adın yaratdığı assosiasiyalar içində bir araya gəlir.
Şair-filosof Adilə Nəzər Rəfail Həbiboğlunun yaradıcılığında uşaq saflığının və səmimiyyətinin qorunmasına diqqət çəkərək “qırmızı xətt” obrazının müxtəlif mənalar qazandığını bildirib. Onun sözlərinə görə, kitabda qırmızı xətt bəzən ölümü xatırladan xəncər və bıçaq, bəzən isə qırmızı gül kimi görünür. Şair sevgidə yaranan boşluğu da bəzən qırmızı xətt obrazında təqdim edir. Bu yanaşma Rəfail Həbiboğlunun poetik dünyasının mühüm xüsusiyyətlərindən birini göstərir. Onun şeirində bir obraz tək bir mənaya bağlanmır. Eyni sözün içində sevgi də, ağrı da, ümid də, ayrılıq da yaşaya bilir. Obrazın bu çoxqatlılığı onun poetik düşüncəsindəki daxili gərginliyi və mənəvi axtarışı daha aydın göstərir.
Yazıçı Seyran Səxavət isə Rəfail Həbiboğlu poeziyasının fərqini onun özünəməxsus poetik havasında görüb. Onun fikrincə, Rəfail Həbiboğlunun şeirlərini başqa müəlliflərin əsərləri arasından seçmək mümkündür. Seyran Səxavət bunu yaddaqalan sözlərlə ifadə edib: “Rəfailin şeirləri havalı şeirlərdir. Onu sözə tapşırıram ki, həmişə sözün qiymətini bilsin.”
Söz adamını sözə tapşırmaq bəlkə də bir yazıçı haqqında deyilə biləcək ən mənalı ifadələrdəndir. Çünki şairin əsl ünvanı da, sirdaşı da, sığınacağı da sözdür. İllər dəyişir, insanlar uzaqlaşır, zaman öz hökmünü verir, amma yaxşı söz insan ömründən daha uzun yaşayır.
Şair Həsən Merac da Rəfail Həbiboğlunun klassik aşıq şeirinin ənənələrindən yaradıcı şəkildə bəhrələndiyini xüsusi vurğulayıb. O yazır: “Rəfailin şeirlərindən görsənir ki, klassik aşıq şeirinin ən gözəl nümunələrini Vətənin cənubunda da, şimalında da, şərqində də, qərbində də yaratmaq olar. Ünvan dəyişsə də, mahiyyət etibarilə şeirə münasibət, şeirə sevgi dəyişmir. Rəfail ənənəvi formaya müraciət edəndə də bu formanın içində itib-batmır, öz sözünü deyə bilir”.
Bu fikrin içində mühüm bir həqiqət var: əsl poeziyanın coğrafiyası olmur. Şeir harada doğulursa doğulsun, onun həqiqi ünvanı insan qəlbidir. Əsas olan sözün səmimiyyəti, şairin öz səsini qoruya bilməsidir. Ənənəyə bağlı qalaraq öz sözünü demək isə yaradıcı fərdiliyin əsas göstəricilərindən biridir.
Şair Ayaz Arabaçı Rəfail Həbiboğlunu yaxşı sözə dəyər verən səmimi qələm adamı kimi xarakterizə edib: “Mən onu şeirlərimə rəy yazdığı vaxtdan tanıyıram. Rəfail Həbiboğlu yaxşı sözə həmişə yüksək qiymət verib. Bu gün isə onun şeirlərinin işığına toplaşmışıq. İnanıram ki, Rəfail Həbiboğlu bundan sonra da gözəl şeirlər, nəğmələr yaradacaq”. “Şeirlərin işığına toplaşmaq” ifadəsinin özündə də bir poeziya var. Həqiqətən də yaxşı şeir gur işıq kimi göz qamaşdırmır; sakitcə insanın içinə düşür və uzun müddət orada qalır.
Şair Faiq Balabəyli də Rəfail Həbiboğlunun poeziyasını sakit, həzin və eyni zamanda düşündürücü ruhu ilə seçilən yaradıcılıq kimi dəyərləndirib. Bu sakitlik onun şeirinin zəifliyi deyil, əksinə, daxili gücüdür. Çünki hər həqiqət uca səslə deyilmir; bəzən ən dərin fikirlər sakit bir misranın içində yaşayır.
Rəfail Həbiboğlu poeziya ilə yanaşı, nəsr və publisistikaya da müraciət edib. Şeir onun duyğularının dili olubsa, publisistika düşüncəsinin, nəsr isə həyat müşahidələrinin başqa bir ifadə formasına çevrilib. Bu janr müxtəlifliyi onun sözə yalnız şair duyğusu ilə deyil, həm də müşahidəçi və düşünən ziyalı mövqeyindən yanaşdığını göstərir.
Onu yaxından tanıyanlar Rəfail Həbiboğlunun səmimiyyətini, prinsipiallığını, analitik və çevik düşüncəsini, şərəf və ləyaqət hissini xüsusi qeyd edirlər. Zəngin mütaliəsi, klassik Azərbaycan ədəbiyyatına dərindən bələdliyi, maraqlı söhbətləri, müxtəlif hadisələrə özünəməxsus baxışı onun ziyalı portretini tamamlayan cəhətlərdəndir.
Əsl ziyalılıq yalnız çox kitab oxumaqda deyil. Ziyalılıq həm də sözün məsuliyyətini bilmək, dilin qədrini qorumaq, qarşısındakı insana hörmət etmək, zamanın dəyişən küləkləri içində mənəvi ölçüləri itirməməkdir. Rəfail Həbiboğlunun müəllim, şair və publisist kimi keçdiyi yolun birləşdiyi əsas nöqtə də burada görünür.
Onun müəllimliyi ilə şairliyi bir-birindən ayrı deyil. Sinif otağında ədəbiyyatdan danışan müəllimlə gecənin səssizliyində şeir yazan insan eyni mənəvi qaynaqdan güc alır. Qəzet səhifəsində fikir söyləyən publisist də, doğma yurd haqqında düşünən şair də eyni söz dünyasının içindədir. Bu dünyanın mərkəzində isə dəyişməyən bir dəyər dayanır: ana dilinə, sözə və mənəvi köklərə sədaqət.
Rəfail Həbiboğlunun yaradıcılığında doğma yurd sadəcə coğrafi ad deyil. Yurd onun üçün yaddaşdır, kökdür, mənəvi sığınacaqdır. Anzov onun poeziyasının görünməyən ünvanlarından biri, Yardımlı isə şair ruhunun ayrılmaz mənəvi coğrafiyasıdır.
Bu gün Rəfail Həbiboğlunun keçdiyi ömür yoluna nəzər salanda müəllimlik, şairlik, publisistika, maarifçilik və yurd sevgisi bir bütöv mənzərənin ayrı-ayrı rəngləri kimi görünür. Bir tərəfdə dərs dediyi şagirdlər, digər tərəfdə yazdığı şeirlər, qəzet səhifələri, kitablar, ədəbi görüşlər və uzaqdan həmişə çağıran doğma Anzov dayanır.
Bütün bunlar bir insan ömrünün yaddaş xəritəsidir. Bu xəritənin yolları müxtəlif ünvanlardan keçsə də, hamısı gəlib eyni mənəvi ünvanda birləşir: sözə, yurda və insanlığa sədaqətdə.
Rəfail Həbiboğlu sözə ömür verən, ədəbiyyatı yalnız yazdıqları ilə deyil, yaşadığı mənəvi ömürlə də qoruyan ziyalılarımızdandır. Onun şeirində doğma torpağın nəfəsi, xalq ruhunun saflığı, klassik poeziyamızın yaddaşı və çağdaş insanın düşüncələri yaşayır.
Belə ömürlərin dəyəri yalnız yazılan kitabların, çap olunan şeirlərin sayı ilə ölçülmür. Əsl ölçü insanın sözə nə qədər sədaqətlə xidmət etməsi, dilə, yurda və mənəvi yaddaşa hansı izi qoymasıdır.
Rəfail Həbiboğlu üçün söz məhz belə bir mənəvi ömürdür. Bu ömrün ilk səhifəsi Yardımlının Anzov kəndində açılıb. Sonra yollar müəllim otaqlarından, məktəb siniflərindən, qəzet redaksiyalarından, kitab səhifələrindən, ədəbi məclislərdən keçib. İllər həmin yolun üstünə öz izini salıb, amma başlanğıcdakı duyğu dəyişməyib: yurda, ana dilinə, ədəbiyyata və sözə sədaqət.
İnsan bir gün yaşadığı bütün ünvanlardan ayrılır. Amma yaxşı müəllimin sözü şagirdinin yaddaşında, şairin misrası oxucunun qəlbində, ziyalının mənəvi izi isə onu tanıyanların xatirəsində qalır. Çünki ömrün həqiqi davamı təqvimdə deyil, insanın özündən sonra qoya bildiyi işıqda, sözdə və xatirədədir.
Sözün əsl gücü də bundadır: insan ömrünü yaddaşa çevirmək və onu zamanın o tayına daşımaq.