Vəli Xaspoladov Tarixçi
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaranması Azərbaycan xalqının milli dövlətçilik tarixində yeni mərhələnin başlanğıcı olmaqla yanaşı, ölkədə müasir parlamentarizm ənənələrinin də formalaşmasına şərait yaratdı. 1918-ci il mayın 28-də Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin elan edilməsindən sonra qarşıda duran əsas məsələlərdən biri müstəqil dövlətin hüquqi və siyasi əsaslarını yaratmaq idi. Bu baxımdan qanunverici hakimiyyətin formalaşdırılması xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı.
Azərbaycan parlamentarizminin tarixini yalnız 1918-ci ilin dekabrında Parlamentin fəaliyyətə başlaması ilə əlaqələndirmək düzgün olmaz. Parlament yaranmazdan əvvəl Azərbaycan Milli Şurası artıq qanunvericilik hakimiyyətini həyata keçirən əsas siyasi qurum kimi fəaliyyət göstərirdi. Azərbaycan Milli Şurası 1918-ci il mayın 27-dən noyabrın 19-dək fəaliyyət göstərmişdir. 44 nəfər müsəlman-türk nümayəndədən ibarət olan Milli Şura Azərbaycanın ilk milli qanunverici qurumu kimi müstəqil dövlətin siyasi və hüquqi əsaslarının yaradılmasında mühüm rol oynamışdır.
Milli Şuranın fəaliyyəti Azərbaycan parlamentarizminin ilkin mərhələsini təşkil edirdi. Şura ölkənin gələcək siyasi quruluşunu müəyyənləşdirən mühüm qərarlar qəbul edir, dövlət hakimiyyətinin təşkili ilə bağlı məsələləri müzakirə edir və yeni yaradılmış dövlətin hüquqi əsaslarını formalaşdırırdı. Qısa müddət ərzində Milli Şura 10 iclas keçirmiş və Azərbaycan dövlətçiliyinin gələcək inkişafına təsir göstərən qərarlar qəbul etmişdir.
Milli Şuranın qəbul etdiyi sənədlər içərisində “Azərbaycanın dövlət müstəqilliyinin elan edilməsi haqqında”, “Birinci Müvəqqəti hökumətin tərkibi haqqında”, “İkinci Müvəqqəti hökumətin tərkibi haqqında”, “Müvəqqəti hökumətin hüquq və vəzifələri haqqında”, “Milli Şuranın buraxılması haqqında” və “Azərbaycan parlamentinin yaradılması haqqında” qərarlar xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı. Bu sənədlər yalnız həmin dövrün konkret siyasi məsələlərini həll etməklə kifayətlənmir, eyni zamanda gələcək parlamentli dövlət sisteminin hüquqi bazasının formalaşmasına xidmət edirdi.
Milli Şuranın fəaliyyəti dövründə dövlət hakimiyyətinin təşkili məsələsi də mühüm müzakirə mövzularından biri olmuşdur. 1918-ci il iyunun 17-də Milli Şura fəaliyyətini müvəqqəti dayandırdı. Qəbul edilmiş qərarlara əsasən, qanunverici və icraedici hakimiyyət müəyyən müddət ərzində Fətəli xan Xoyskinin rəhbərlik etdiyi Azərbaycan hökumətinə verildi. Bununla belə, parlamentli idarəçilik ideyası tamamilə aradan qalxmadı. Əksinə, hökumətə Müəssislər Məclisinin çağırılması və daha geniş nümayəndəlik əsasında qanunverici hakimiyyətin formalaşdırılması vəzifəsi qoyuldu.
Milli Şura həm qanunverici hakimiyyətin ilk nümunəsini yaratmış, həm də gələcək Parlamentin formalaşdırılması üçün hüquqi-siyasi zəmin hazırlamışdı. Beləliklə, Azərbaycan parlamentarizminin inkişafı iki mərhələdə nəzərdən keçirilə bilər: birinci mərhələ Milli Şuranın fəaliyyəti, ikinci mərhələ isə daha geniş təmsilçilik əsasında Parlamentin yaradılması idi.
1918-ci ilin noyabrında ölkədə siyasi vəziyyətin dəyişməsi ilə parlamentin yaradılması məsələsi yenidən aktuallaşdı. Milli Şura noyabrın 16-da Bakıda fəaliyyətini bərpa etdi. Həmin iclasda Fətəli xan Xoyski hökumətin qarşısında duran çoxsaylı məsələləri nəzərə alaraq Müəssislər Məclisinin çağırılması ilə bağlı hazırlıq işlərinin Milli Şuraya həvalə edilməsini təklif etdi. Bununla parlamentin yaradılması istiqamətində konkret addımlar atılmağa başlandı.
Noyabrın 19-da Azərbaycan Milli Şurası “Azərbaycan parlamentinin yaradılması haqqında” qərar qəbul etdi. Bu qərar Azərbaycan parlamentarizminin inkişafında dönüş nöqtəsi oldu. Çünki artıq qanunverici hakimiyyətin daha geniş siyasi və ictimai təmsilçilik əsasında formalaşdırılması nəzərdə tutulurdu. Parlamentin yaradılması ilə Milli Şuranın ilkin qanunvericilik fəaliyyəti daha geniş və çoxsəsli siyasi institutla əvəz edilməli idi.
Bu qərarın əsas xüsusiyyətlərindən biri Parlamentdə müxtəlif milli və sosial qrupların təmsil olunmasının nəzərdə tutulması idi. Beləliklə, yeni parlament yalnız müsəlman-türk əhalinin siyasi iradəsini ifadə edən qurum kimi deyil, Azərbaycanda yaşayan müxtəlif icmaların və ictimai qrupların da siyasi prosesdə iştirak edə biləcəyi qanunverici orqan kimi formalaşdırılırdı.
Bu məqam Azərbaycan parlamentarizminin demokratik xarakterini anlamaq baxımından xüsusilə əhəmiyyətlidir. Çünki dövlətin siyasi sistemində müxtəlif qrupların təmsil olunması onların qanunvericilik prosesinə qoşulmasına imkan verirdi. Bu prinsip sonrakı mərhələdə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin tərkibinin formalaşdırılmasında özünü daha aydın göstərdi.
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin yaradılması qəfil baş verən hadisə deyildi. Onun siyasi və hüquqi əsası əvvəlcə Milli Şuranın fəaliyyəti dövründə qoyulmuş, daha sonra isə 1918-ci ilin noyabrında Parlamentin yaradılması haqqında qərarla yeni mərhələyə keçmişdir. Milli Şuranın fəaliyyəti Azərbaycan parlamentarizminin ilkin təcrübəsini formalaşdırmış, Parlamentin yaradılması isə bu təcrübəni daha geniş siyasi təmsilçilik və institusional əsaslarla inkişaf etdirmişdir.
Bu baxımdan Milli Şuranın fəaliyyəti Azərbaycan Parlamentinin yaranmasına aparan əsas mərhələ kimi qiymətləndirilə bilər. Məhz Milli Şuranın qəbul etdiyi qərarlar və yaratdığı qanunvericilik təcrübəsi sonrakı parlament sisteminin formalaşması üçün siyasi və hüquqi zəmin yaratdı. 1918-ci il noyabrın 19-da Parlamentin yaradılması haqqında qərarın qəbul edilməsi isə Azərbaycan parlamentarizminin yeni mərhələyə keçidini rəsmiləşdirdi.Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin yaradılması Azərbaycan parlamentarizminin inkişafında mühüm mərhələ oldu. 1918-ci il noyabrın 16-da Azərbaycan Milli Şurası Bakıda fəaliyyətini bərpa etdikdən sonra Parlamentin yaradılması məsələsi əsas siyasi məsələlərdən birinə çevrildi. Həmin iclasda Fətəli xan Xoyski hökumətin üzərinə düşən çoxsaylı vəzifələri nəzərə alaraq Müəssislər Məclisinin çağırılması ilə bağlı hazırlıq işlərinin Milli Şuraya həvalə edilməsini təklif etdi.
Parlamentin yaradılması həm müstəqil dövlətin qanunverici hakimiyyətinin formalaşdırılması, həm də müxtəlif siyasi, milli və sosial qrupların dövlət idarəçiliyinə cəlb edilməsi baxımından mühüm idi. Bu istiqamətdə ən mühüm addım 1918-ci il noyabrın 19-da Milli Şuranın “Azərbaycan parlamentinin yaradılması haqqında” qərarı qəbul etməsi oldu. Qərar Parlamentin tərkibinin və müxtəlif qrupların təmsilçilik prinsiplərinin müəyyənləşdirilməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı.
Qəbul edilmiş qərara əsasən, Parlamentin 120 nəfərdən ibarət olması nəzərdə tutulurdu. Təmsilçilik əhalinin sayına uyğun müəyyənləşdirilmişdi və hər 24 min nəfərdən bir nümayəndənin Parlamentdə təmsil olunması prinsipi qəbul edilmişdi. Bu sistemdə müsəlmanlara 80, ermənilərə 21, ruslara 10, almanlara 1, yəhudilərə 1 nümayəndə yeri ayrılmışdı.
Parlamentdə erməni nümayəndələri üçün ayrılmış 21 yerin 8-i Gəncə, 8-i Şuşa, 5-i isə Bakı erməni komitələrinin nümayəndələri üçün nəzərdə tutulmuşdu. Rus əhalisini təmsil etmək üçün Rus Milli Şurasına 10 yer ayrılmışdı. Bununla yanaşı, Azərbaycanda yaşayan digər milli icmaların da Parlamentdə təmsil olunması nəzərdə tutulmuşdu.
Alman Milli Təşkilatına 1, Yəhudi Milli Şurasına 1, Gürcü Komitəsinə 1, Polyak Komitəsinə isə 1 nümayəndə göndərmək hüququ verilmişdi. Bundan əlavə, Bakı Həmkarlar Təşkilatına 3, Bakı Sənaye-Ticarət qurumuna isə 2 nümayəndə göndərmək hüququ tanınmışdı. Bu bölgü Parlamentin yalnız milli çoxluğun nümayəndələrindən ibarət olmayacağını, ölkədə yaşayan müxtəlif icmaların da qanunvericilik prosesində iştirakına şərait yaradılacağını göstərirdi.
Parlamentin formalaşdırılmasında milli azlıqların təmsilçiliyinə xüsusi diqqət yetirilməsi Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin siyasi sisteminin mühüm xüsusiyyətlərindən biri idi. Parlamentdə rus, erməni, gürcü, polyak, alman və yəhudi nümayəndələrinin iştirakının nəzərdə tutulması Azərbaycanın çoxmillətli ictimai quruluşunun qanunverici hakimiyyətdə müəyyən dərəcədə əks etdirilməsinə imkan verirdi.
Lakin milli qruplara parlamentdə yer ayrılması həmin qrupların hamısının dərhal Parlamentə qoşulması demək deyildi. Bu məsələdə siyasi maraqlar və dövrün mürəkkəb daxili və beynəlxalq vəziyyəti mühüm rol oynayırdı. 1918-ci il noyabrın 25-də erməni və rus milli şuralarına Azərbaycan Parlamentində iştirakla bağlı müraciət edildi. Lakin hər iki milli şura ilkin mərhələdə Parlamentdə iştirak məsələsinə müsbət yanaşmadı.
Erməni Milli Şurasının mövqeyi onun siyasi məqsədləri və Azərbaycan dövlətinin siyasi quruluşuna münasibəti ilə bağlı idi. Erməni tərəfi öz siyasi maraqlarını əsas götürərək Parlamentdə iştirak məsələsinə mənfi münasibət bildirmişdi.
Rus Milli Şurasının mövqeyi isə başqa siyasi əsaslara söykənirdi. Rus Milli Şurası Azərbaycanı “Vahid və bölünməz Rusiya”nın tərkib hissəsi kimi qəbul edir və bu mövqeyinə uyğun siyasi tələblər irəli sürürdü. Bu səbəbdən onun Azərbaycan Parlamentində iştiraka münasibəti də müsbət olmadı.
Beləliklə, Azərbaycan dövlətinin müxtəlif milli qruplara Parlamentdə iştirak etmək üçün hüquqi imkan yaratması bütün siyasi qüvvələrin avtomatik şəkildə parlament sisteminə qoşulacağı anlamına gəlmirdi. Bu hadisələr göstərirdi ki, parlamentli sistemin formalaşması yalnız hüquqi qərarlardan deyil, eyni zamanda siyasi qüvvələrin mövqeyindən və dövrün mürəkkəb siyasi şəraitindən asılı idi.
Rus Milli Şurasının Parlamentdə iştirakdan imtinasından sonra rus əhalisinin siyasi təmsilçiliyi məsələsində yeni proses başladı. Rus Milli Şurasından ayrılan bir qrup şəxs “Rus-Slavyan cəmiyyəti”ni yaratdı və Məhəmməd Əmin Rəsulzadəyə müraciət etdi. Nəticədə həmin cəmiyyət üçün Azərbaycan Parlamentində 5 yer ayrıldı.
Daha sonra Azərbaycanda yaşayan rus əhalisinin təzyiqi nəticəsində Rus Milli Şurası da öz mövqeyini dəyişməyə məcbur oldu. 1919-cu ilin yanvarında Rus Milli Şurası Azərbaycan Parlamentinə qoşuldu. Beləliklə, rus əhalisinin Parlamentdə təmsilçiliyi məsələsi müəyyən siyasi mübarizədən sonra həll edildi.
Parlamentin açılması da mürəkkəb siyasi şəraitdə baş verdi. Parlamentin ilk iclasının 1918-ci il dekabrın 3-də keçirilməsi nəzərdə tutulmuşdu. Lakin bu tarixdə Parlament fəaliyyətə başlaya bilmədi. Açılışın təxirə salınmasında Azərbaycanın üzərində olan xarici siyasi təzyiqlər mühüm rol oynadı.
Britaniya Krallığının baş qərargah rəisi S.Stoksun mayor Rolansona göndərdiyi məktubda Azərbaycan hökumətinə qarşı müəyyən tələblər irəli sürülmüşdü. Məktubda koalisiya hökuməti müttəfiqlər komandanlığı tərəfindən tanınmayana qədər Azərbaycan Parlamentinin açılmasına imkan verilməməsi tələb olunurdu. Bu hadisə Azərbaycan Parlamentinin yaradılmasının yalnız daxili siyasi proseslərdən deyil, beynəlxalq siyasi vəziyyətdən də asılı olduğunu göstərirdi.
Bütün bu çətinliklərə baxmayaraq, 1918-ci il dekabrın 7-də Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin ilk iclası Bakıda H.Z.Tağıyevin qız məktəbinin binasında keçirildi. Bununla Azərbaycan parlamentarizminin tarixində yeni mərhələ başlandı.
Parlamentin açılışında Azərbaycan Milli Şurasının sədri Məhəmməd Əmin Rəsulzadə giriş və təbrik nitqi ilə çıxış etdi. Təsis iclasında Fətəli xan Xoyski başda olmaqla Nazirlər Şurasının bütün nümayəndələri iştirak edirdilər.
Parlamentin rəhbərliyinin formalaşdırılması da ilk iclasın mühüm məsələlərindən biri idi. “Müsavat” fraksiyasının təklifi ilə Əlimərdan bəy Topçubaşov Parlamentin sədri, Həsən bəy Ağayev isə sədrin müavini seçildi. Əlimərdan bəy Topçubaşov diplomatik və digər dövlət fəaliyyəti ilə əlaqədar Parlamentdə daimi iştirak edə bilmədiyindən Həsən bəy Ağayev Parlamentin gündəlik fəaliyyətində mühüm rol oynadı.
Parlamentin ilk iclaslarında onun daxili təşkilati strukturu da formalaşdırıldı. Parlamentin ən gənc üzvü Rəhim bəy Vəkilov katib seçildi. Parlamentin fəaliyyətini tənzimləmək üçün “Azərbaycan parlamentinin nakazı” adlı daxili nizamnamə tətbiq edildi. Bu nizamnamə Rusiya imperiyası Dövlət Dumasının daxili nizamnaməsi əsasında hazırlanmışdı.
Parlamentdə sədrdən, birinci müavindən və fraksiya nümayəndələrindən ibarət Məsləhət Şurası yaradıldı. Bundan əlavə, mandat, reqlament və təsərrüfat komissiyaları təşkil edildi. Bu komissiyaların yaradılması Parlamentin fəaliyyətinin sistemli şəkildə təşkil edilməsinə imkan verirdi.
Parlamentin ilk iclasında Azərbaycanın xarici siyasi əlaqələrini göstərən mühüm iştirakçılar da vardı. Müttəfiq qoşunların komandanı general Tomsonun şəxsi nümayəndəsi polkovnik Kokkerel, İranın baş konsulu Sədülvüzarə, Dağlılar Respublikası hökumətinin sədri T.Çermoyev, onun Azərbaycan hökuməti yanındakı nümayəndəsi Qantamirov və Gürcüstan Respublikasının nümayəndəsi Karstvadze iclasda iştirak etmişdilər.
Bu iştirak Azərbaycan Parlamentinin yaradılmasının yalnız daxili dövlət quruculuğu baxımından deyil, beynəlxalq münasibətlər baxımından da əhəmiyyət daşıdığını göstərirdi. Parlamentin fəaliyyətə başlaması Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin dövlət institutlarının daha sistemli şəkildə fəaliyyət göstərməsinə imkan yaratdı.
Beləliklə, 1918-ci ilin noyabr-dekabr aylarında Azərbaycan Parlamentinin yaradılması üçün mürəkkəb siyasi proses həyata keçirildi. 19 noyabr qərarı ilə Parlamentin tərkibi və təmsilçilik prinsipləri müəyyənləşdirildi, müxtəlif milli və ictimai qruplara yerlər ayrıldı, milli şuralarla danışıqlar aparıldı və xarici siyasi maneələrə baxmayaraq 7 dekabr 1918-ci ildə Parlament öz fəaliyyətinə başladı.
Azərbaycan Parlamentinin yaradılmasının ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri müxtəlif milli qrupların qanunverici hakimiyyətdə təmsil edilməsinə imkan yaradılması idi. Parlamentdə müsəlman çoxluqla yanaşı erməni, rus, yəhudi, alman, gürcü, polyak və digər qrupların nümayəndələri üçün yerlərin nəzərdə tutulması Cümhuriyyətin siyasi sistemində təmsilçilik prinsipinin əhəmiyyətini göstərirdi.
Lakin Parlamentin yaradılması ilə proses başa çatmadı. Qarşıda Parlamentin daxili fəaliyyətinin təşkili, fraksiyaların formalaşması, müxtəlif komissiyaların işi, milli azlıqların həmin komissiyalarda iştirakı və Parlamentin qanunvericilik fəaliyyətinin həyata keçirilməsi kimi mühüm məsələlər dayanırdı.Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin 1918-ci il dekabrın 7-də fəaliyyətə başlaması ilə ölkədə parlamentli idarəçilik daha sistemli və institusional xarakter aldı. Qarşıda duran əsas məsələlərdən biri Parlamentin daxili fəaliyyət mexanizmlərinin yaradılması, siyasi fraksiyaların formalaşdırılması, komissiyaların təşkili və qanunvericilik prosesinin səmərəli şəkildə həyata keçirilməsi idi.
Parlamentin ilk iclasında onun rəhbərliyinin formalaşdırılması mühüm məsələlərdən biri oldu. “Müsavat” fraksiyasının təklifi ilə Əlimərdan bəy Topçubaşov Parlamentin sədri, Həsən bəy Ağayev isə sədrin müavini seçildi. Əlimərdan bəy Topçubaşov diplomatik fəaliyyətlə əlaqədar Parlamentin iclaslarında daim iştirak edə bilmədiyindən Həsən bəy Ağayev Parlamentin gündəlik fəaliyyətində mühüm rol oynadı.
Parlamentin ən gənc üzvü Rəhim bəy Vəkilov katib seçildi. Parlamentin fəaliyyətini hüquqi və təşkilati baxımdan tənzimləmək üçün “Azərbaycan parlamentinin nakazı” adlı daxili nizamnamə tətbiq edildi. Bu sənəd Rusiya imperiyası Dövlət Dumasının daxili nizamnaməsi əsasında hazırlanmışdı. Bununla Azərbaycan Parlamentinin fəaliyyətinin müəyyən edilmiş prosedur və qaydalar əsasında həyata keçirilməsi təmin olunurdu.
Parlament daxilində sədrdən, birinci müavindən və fraksiya nümayəndələrindən ibarət Məsləhət Şurası yaradıldı. Bundan əlavə, mandat, reqlament və təsərrüfat komissiyaları formalaşdırıldı. Sonrakı fəaliyyət dövründə müxtəlif sahələr üzrə digər komissiyalar da fəaliyyət göstərirdi. Komissiyaların yaradılması deputatların qanun layihələrini və dövlət idarəçiliyinin müxtəlif məsələlərini daha ətraflı müzakirə etməsinə imkan verirdi.Parlamentin təşkilati quruluşunda siyasi fraksiyalar xüsusi yer tuturdu. Cümhuriyyət Parlamentində müxtəlif siyasi baxışları ifadə edən fraksiyalar və qruplar fəaliyyət göstərirdi. “Müsavat” və bitərəflər, “İttihad”, sosialistlər və digər siyasi qruplar Parlamentin siyasi həyatında iştirak edirdilər. Bu müxtəliflik Parlamentdə siyasi plüralizmin formalaşmasına şərait yaradırdı.
Parlamentdəki siyasi qruplar dövlətin gələcəyi, hökumətin fəaliyyəti, qanunvericilik və sosial-iqtisadi məsələlərə müxtəlif mövqelərdən yanaşırdılar. Buna görə də Parlament yalnız qanunların qəbul edildiyi texniki qurum deyil, müxtəlif siyasi mövqelərin açıq şəkildə ifadə olunduğu və müzakirə edildiyi siyasi platforma idi.Parlamentin fəaliyyətinin mühüm istiqamətlərindən biri hökumət üzərində nəzarət idi. Nazirlər Şurasının fəaliyyəti Parlamentdə müzakirə olunur, hökumət üzvləri deputatların suallarına cavab verir və dövlət siyasətinin müxtəlif istiqamətləri barədə məlumat verirdilər. Beləliklə, Parlament həm qanunverici hakimiyyət orqanı, həm də icra hakimiyyətinin fəaliyyətinə siyasi nəzarət edən institut kimi çıxış edirdi.Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin mühüm xüsusiyyətlərindən biri milli azlıqların siyasi prosesdə iştirakı idi. Parlamentin yaradılması haqqında 1918-ci il 19 noyabr qərarında müxtəlif milli qruplara deputat yerlərinin ayrılması nəzərdə tutulmuşdu. Bu prinsip sonrakı parlament fəaliyyətində də özünü göstərdi.Milli azlıqların Parlamentdə iştirakı yalnız plenar iclaslarda deputat kimi iştirak etməklə məhdudlaşmırdı. Onların nümayəndələri müxtəlif parlament komissiyalarının fəaliyyətinə də cəlb olunurdular. Məsələn, yəhudi nümayəndəsi Moisey Quxmanın Maliyyə Komissiyasında, gürcü nümayəndəsi Tsixakayanın Fəhlə məsələləri üzrə komissiyada, polyak nümayəndəsi Stanislav Vonsoviçin isə Müəssislər Məclisinə seçkilər üzrə komissiyanın fəaliyyətində iştirak etdiyi göstərilir. Bu faktlar milli azlıqların Parlamentdə formal şəkildə təmsil olunmadığını göstərir. Onlar qanunvericilik prosesinin müxtəlif istiqamətlərində iştirak etmək və dövlət siyasətinin formalaşdırılmasına təsir göstərmək imkanına malik idilər. Bu baxımdan milli təmsilçilik Azərbaycan Parlamentinin demokratik xarakterinin mühüm göstəricilərindən biri idi. Parlamentdə müxtəlif milli qrupların təmsil olunması Azərbaycan cəmiyyətinin çoxmillətli quruluşunun siyasi institutda əks olunmasına imkan verirdi. Rus, erməni, gürcü, yəhudi, polyak və alman nümayəndələrinin Parlamentdə iştirakı müxtəlif icmaların dövlət idarəçiliyində öz mövqelərini ifadə etməsinə şərait yaradırdı. Lakin milli azlıqların Parlamentdə təmsilçiliyi heç də problemsiz həyata keçirilmirdi. Xüsusilə erməni və rus milli şuralarının ilkin mərhələdə Parlamentə münasibəti bu məsələnin mürəkkəbliyini göstərirdi. Azərbaycan hökuməti müxtəlif milli qrupların Parlamentdə iştirakını təmin etmək üçün hüquqi imkanlar yaratmışdı, lakin siyasi mövqelər və dövrün mürəkkəb şəraiti bu prosesə təsir göstərirdi. Rus Milli Şurasının Parlamentə münasibəti xüsusilə diqqətəlayiq idi. Rus Milli Şurası Azərbaycanı “Vahid və bölünməz Rusiya”nın bir hissəsi kimi qəbul edirdi. Buna görə də ilkin mərhələdə Parlamentdə iştirak etməkdən imtina etmişdi. Lakin Rus Milli Şurasından ayrılan bir qrup şəxs “Rus-Slavyan cəmiyyəti” yaratdı və Parlamentdə təmsil olunmaq üçün M.Ə.Rəsulzadəyə müraciət etdi. Nəticədə bu cəmiyyət üçün 5 yer ayrıldı. Daha sonra Azərbaycanda yaşayan rus əhalisinin təzyiqi nəticəsində Rus Milli Şurası 1919-cu ilin yanvarında Parlamentə qoşuldu. Bu hadisə göstərirdi ki, Parlamentdə milli təmsilçiliyin formalaşması yalnız hüquqi qərarlarla deyil, həm də siyasi proseslərlə bağlı idi. Parlamentin fəaliyyətində “İttihad” fraksiyası da mühüm siyasi qruplardan biri idi. Q.Qarabəyli və digər deputatlar müxtəlif məsələlər üzrə çıxış edir, hökumətin siyasətinə münasibət bildirir və parlament müzakirələrində iştirak edirdilər. Bununla Parlament daxilində müxtəlif siyasi mövqelərin ifadə olunması təmin edilirdi.Azərbaycan Parlamentinin siyasi plüralizmi yalnız fraksiyaların çoxluğu ilə deyil, müzakirələrin xarakteri ilə də müəyyənləşirdi. Deputatlar dövlət idarəçiliyinin, maliyyənin, sosial məsələlərin, milli münasibətlərin, seçkilərin və digər mühüm məsələlərin müzakirəsində müxtəlif mövqelər irəli sürürdülər. Parlamentdə müzakirə və fikir mübadiləsi qanunların daha geniş siyasi müzakirədən keçməsinə şərait yaradırdı.
Parlamentin fəaliyyətində komissiyalar xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı. Komissiyalar qanun layihələrinin hazırlanması və ilkin müzakirəsi, ayrı-ayrı sahələr üzrə məsələlərin araşdırılması və parlament müzakirələrinə hazırlıq baxımından mühüm iş həyata keçirirdilər. Milli azlıqların nümayəndələrinin də bu komissiyalarda iştirakı onların qanunvericilik prosesinə real şəkildə qoşulmasını təmin edirdi.
Azərbaycan Parlamentinin fəaliyyətinin digər mühüm cəhəti onun hökumət qarşısında hesabatlılıq mexanizmini formalaşdırması idi. Parlament hökumətin fəaliyyətini müzakirə edir, nazirlərdən izahat tələb edir və onların fəaliyyətinə siyasi qiymət verirdi. Bu xüsusiyyət Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin parlamentli respublika modelinin mühüm elementlərindən biri idi.Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin fəaliyyəti bir neçə əsas istiqaməti özündə birləşdirirdi, qanunvericilik fəaliyyəti, hökumət üzərində nəzarət, siyasi fraksiyaların fəaliyyəti, parlament komissiyalarının işi və milli azlıqların siyasi təmsilçiliyi.
Parlamentin yaradılması və fəaliyyəti Azərbaycan dövlətçiliyinin demokratik əsaslarının möhkəmləndirilməsində mühüm rol oynadı. Parlamentdə müxtəlif siyasi qüvvələrin iştirakı siyasi plüralizmin, milli azlıqların təmsil olunması isə siyasi inklüzivliyin göstəricisi idi. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə parlamentli idarəçilik prinsiplərinin tətbiqi ölkədə müasir siyasi institutların formalaşmasına mühüm təsir göstərdi. Parlamentinin fəaliyyəti Azərbaycan parlamentarizminin inkişafında mühüm mərhələ təşkil etdi. Milli Şuranın ilkin qanunvericilik fəaliyyətindən başlayan proses 1918-ci il dekabrın 7-də Parlamentin fəaliyyətə başlaması ilə daha geniş və institusional xarakter aldı. Parlamentin rəhbərliyinin və komissiyalarının formalaşdırılması, müxtəlif siyasi fraksiyaların fəaliyyəti, hökumət üzərində nəzarət mexanizmlərinin yaradılması və milli azlıqların qanunvericilik prosesinə cəlb olunması Cümhuriyyət Parlamentinin əsas xüsusiyyətlərini təşkil edirdi.
Cəmi 23 ay fəaliyyət göstərməsinə baxmayaraq, Parlamentinin təcrübəsi milli dövlətçilik tarixində mühüm iz qoydu. Bu Parlament Azərbaycan xalqının müstəqil dövlət quruculuğu ilə yanaşı, demokratik və çoxpartiyalı siyasi sistem yaratmaq cəhdinin ən mühüm nümunələrindən biri oldu. Milli azlıqların təmsilçiliyinə yaradılan imkanlar, siyasi fikir müxtəlifliyi və qanunverici hakimiyyətin təşkilatlanması isə Azərbaycan parlamentarizminin tarixi inkişafında xüsusi əhəmiyyət daşıdı.