Vəli Xaspoladov
Tarix və beynəlxalq ərazi tədqiqatları üzrə araşdırmaçı
Bizə çox az məlum olan, lakin Qafqaz siyasi mühacirət tarixinin mühüm və eyni zamanda kifayət qədər az tədqiq edilmiş mərhələlərindən biri də Azərbaycan mühacirətinin “Prometey” hərəkatı çərçivəsindəki fəaliyyəti və onun daha geniş geosiyasi kontekstdə oynadığı roldur. Xüsusilə 1930-cu illərin əvvəllərində formalaşan “Azər-Prometey” xətti tək ideoloji platforma deyil, eyni zamanda Sovet hakimiyyəti altında olan Qafqaz xalqlarının gələcək siyasi taleyinə dair strateji düşüncənin ifadəsi kimi çıxış edirdi.
Təəssüf ki, bu mövzu Azərbaycan tarixşünaslığında yetərincə geniş və sistemli şəkildə araşdırılmamış, bir çox məqamlar ya ümumiləşdirilmiş, ya da tamamilə kənarda qalıb. Halbuki Paris mərkəzli mühacir dairələrdə fəaliyyət göstərən Azərbaycan siyasi elitası, xüsusilə də Qafqaz Konfederasiyası ideyasının formalaşması və beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırılması istiqamətində mühüm təşəbbüslər irəli sürüb.
Bu yazıda məqsəd həmin boşluğu müəyyən qədər doldurmaq, “Prometey” hərəkatı daxilində Azərbaycan mühacirətinin fəaliyyət xəttini, ideoloji mövqeyini və siyasi strategiyasını təhlil etməkdir. Azərbaycan mühacirətinin bu hərəkat daxilindəki fəaliyyəti yalnız siyasi reaksiyalarla məhdudlaşmırdı; burada həm də ideoloji quruculuq, beynəlxalq əlaqələrin formalaşdırılması və Qafqaz xalqları arasında ortaq siyasi platformanın yaradılması cəhdləri mövcud idi. Bu baxımdan “Azər-Prometey” xətti sadəcə bir təşkilati struktur deyil, daha çox ideoloji və strateji düşüncə sistemi kimi dəyərləndirilə bilər. Beləliklə, bu araşdırma Azərbaycan mühacirətinin “Prometey” hərəkatındakı rolunu daha aydın şəkildə ortaya qoymağa, həmin dövrün mürəkkəb siyasi reallıqlarını və ideoloji mübarizə dinamikasını daha dərindən anlamağa xidmət edir.
Bizə məlumdur ki, məşhur “Prometey” hərəkatına daxil olan digər qafqazlılar kimi, azərbaycanlıların da 1931–1934-cü illərdə əsas prioriteti Qafqaz Konfederasiyası Paktının mətninin işlənməsi məsələsi idi. Bu, Qafqaz dövlətləri üçün çox taleyüklü və önəmli bir məsələ idi. Bolşevik işğalının zülmü altında inləyən Qafqaz xalqlarına, yalnız onların siyasi birləşməsinin gələcək dövlət müstəqilliyinin yeganə rəhni və təməli ola biləcəyi barədə aydın işarənin verilməsi zərurəti birinci dərəcəli əhəmiyyət kəsb edirdi. Bir sözlə, əsas məsələ panqafqaz ideologiyasının təbliği idi. Bu məsələdə Türkiyə də çox böyük səy göstərirdi. Azərbaycan mühacirləri arasında əsas gücü Əli Mərdan bəy Topçubaşov təşkil edirdi. Ümumilikdə isə mühacir qüvvələrin əsas hissəsi Parisdə cəmləşmişdi və söhbət bütövlükdə Qafqaz siyasi mühacir elitasından gedirdi.
Ancaq bu vəziyyət belə davam etmədi. Almaniyada nasional-sosialistlərin hakimiyyətə gəlməsi, bunun davamı olaraq Parislə Kreml arasında hücum etməmək haqqında paktın 16 may 1933-cü il tarixində ratifikasiyası ilə nəticələnən Fransa-Sovet yaxınlaşması, eləcə də SSRİ-nin 1934-cü ilin sentyabrında Millətlər Liqasına daxil olması Fransa və Qafqaz mühacirlərinin vəziyyətini köklü şəkildə dəyişdirdi. Fransa plana uyğun olaraq addım atdı. Təbii olaraq bu amil mühacir heyətinin işini ciddi mənada çətinləşdirdi.
Bu nöqtədən sonra hadisələrin inkişafını yalnız xronoloji ardıcıllıq kimi təqdim etmək kifayət etmir. Əksinə, burada baş verənləri daha geniş beynəlxalq münasibətlər sisteminin daxilində baş verən struktur dəyişikliklərinin tərkib hissəsi kimi qiymətləndirmək daha məqsədəuyğundur. 1930-cu illərin əvvəlləri Avropada güc balansının yenidən qurulduğu, dövlətlərin ideoloji prinsiplərdən daha çox praqmatik maraqlara əsaslandığı və təhlükəsizlik anlayışının köklü şəkildə dəyişdiyi bir mərhələ idi. Bu baxımdan Qafqaz mühacirətinin qarşılaşdığı çətinliklər lokal siyasi uğursuzluq deyil, qlobal siyasi konfiqurasiyanın dəyişməsinin birbaşa nəticəsi idi.
Fransa-Sovet yaxınlaşması məsələyə xüsusi prizmadan yanaşmağı tələb edir. Əvvəlki mərhələdə Fransa ərazisi Qafqaz mühacirləri üçün nisbətən açıq siyasi mühit təqdim edirdi. Lakin 1933-cü ildən sonra Parisin xarici siyasətində müşahidə olunan dönüş, xüsusilə Sovet İttifaqı ilə münasibətlərin normallaşdırılması istiqamətində atılan addımlar bu mühiti əhəmiyyətli dərəcədə dəyişdirdi. Artıq Fransa üçün prioritet məsələ ideoloji yaxınlıq deyil, təhlükəsizlik və balans siyasəti idi. Bu isə mühacir dairələrin fəaliyyətinin ya məhdudlaşdırılması, ya da ikinci plana keçirilməsi ilə nəticələndi. Mənim fikrimcə, bu məqam Qafqaz mühacirətinin zəifləməsində həlledici amillərdən biri kimi çıxış edir.
Digər tərəfdən, SSRİ-nin beynəlxalq sistemə inteqrasiyası məsələsi də ayrıca diqqət tələb edir. Millətlər Liqasına qəbul olunmaq Sovet dövlətinə yalnız formal status qazandırmırdı, eyni zamanda onun beynəlxalq legitimliyini də gücləndirirdi. Bu isə mühacir hərəkatının ideoloji arqumentlərini müəyyən mənada zəiflədirdi. Çünki artıq beynəlxalq ictimaiyyət üçün Sovet İttifaqı yalnız repressiv sistem deyil, həm də əməkdaşlıq edilə bilən siyasi aktor kimi qəbul olunmağa başlayırdı. Burada maraqlı olan məqam odur ki, reallıqla beynəlxalq imic arasında müəyyən uyğunsuzluq yaranırdı və bu uyğunsuzluq məhz böyük dövlətlərin maraqları ilə izah olunurdu.
Bu şəraitdə Qafqaz Konfederasiyası ideyasının məzmununda da transformasiya qaçılmaz idi. Əgər əvvəlki mərhələdə bu ideya daha çox konkret siyasi layihə kimi təqdim edilirdisə, sonrakı dövrdə onun strateji və ideoloji tərəfləri ön plana çıxmağa başladı. Başqa sözlə, ideya praktik siyasətdən qismən uzaqlaşaraq, daha çox uzunmüddətli geosiyasi baxışın ifadəsinə çevrildi. Bu isə bir tərəfdən onun reallaşma imkanlarını zəiflətsə də, digər tərəfdən davamlılığını təmin edən əsas amilə çevrildi.
Qafqaz mühacirətinin fəaliyyətində müşahidə olunan taktiki dəyişikliklər də bu transformasiyanın tərkib hissəsi idi. Aktiv diplomatik təşəbbüslərin azalması və ideoloji fəaliyyətin ön plana çıxması, ilk baxışdan geriləmə kimi görünsə də, əslində dəyişən beynəlxalq şəraitə uyğunlaşma cəhdi idi. Bu mərhələdə mühacirət daha çox mətbuat, publisistika və ideoloji diskurs üzərindən fəaliyyət göstərməyə başladı. Məncə, bu dövrü mühacirət hərəkatının “siyasi realizmdən ideoloji davamlılığa keçid mərhələsi” kimi xarakterizə etmək mümkündür.
Eyni zamanda, panqafqaz ideologiyasının bu dövrdə daha sistemli forma alması da diqqətəlayiqdir. Əvvəlki mərhələdə daha çox siyasi çağırış xarakteri daşıyan bu ideya, sonrakı mərhələdə tarixi, coğrafi və təhlükəsizlik arqumentləri ilə daha əsaslandırılmış şəkildə təqdim olunmağa başladı. Bu isə onu göstərir ki, Qafqaz mühacirləri üçün birlik ideyası sadəcə situativ siyasi layihə deyil, daha dərin strateji düşüncənin məhsulu idi.
Bütün bunlarla yanaşı, mühacir liderlərin fərdi təşəbbüsləri də prosesdə mühüm rol oynayırdı. Onların diplomatik yazışmaları, müxtəlif dövlətlərə və beynəlxalq qurumlara müraciətləri göstərir ki, Qafqaz məsələsi gündəmdə saxlanılmağa çalışılırdı. Lakin reallıq ondan ibarət idi ki, böyük dövlətlərin maraqları fonunda bu səylərin təsir dairəsi məhdud qalırdı. Bu isə bir daha sübut edir ki, kiçik xalqların taleyi çox vaxt onların öz iradəsindən daha çox beynəlxalq sistemin dinamikasından asılı olur.
Nəticə etibarilə demək olar ki, 1930-cu illərin ortalarında baş verən geosiyasi dəyişikliklər Qafqaz mühacirətinin fəaliyyətini ciddi şəkildə məhdudlaşdırsa da, onun ideoloji əsaslarını aradan qaldıra bilmədi. Əksinə, yaranmış çətinliklər bu hərəkatın daha sistemli və uzunmüddətli düşüncə üzərində qurulmasına təkan verdi. Bu baxımdan Qafqaz Konfederasiyası ideyası yalnız konkret dövrün siyasi təşəbbüsü kimi deyil, həm də gələcək üçün nəzərdə tutulan strateji model kimi qiymətləndirilməlidir.
Ədəbiyyat
Tadeusz Swietochowski – Russian Azerbaijan, 1905–1920
Audrey L. Altstadt – The Azerbaijani Turks: Power and Identity under Russian Rule
“Prométhée” jurnalı (Paris nəşrləri, 1930–1934)
Əli Mərdan bəy Topçubaşovun Paris arxiv materialları və diplomatik yazışmaları