Vəli Xaspoladov
XX əsrin 30-cu illərində Qafqaz mühacir siyasi elitası artıq təkcə itirilmiş müstəqilliyin xatirəsi ilə yaşayan bir çevrə deyildi. Bu mərhələdə əsas məqsəd keçmiş dövlətçiliyi təkrarlamaq yox, onu daha dayanıqlı və uzunömürlü edən siyasi model yaratmaq idi. Ona görə də mühacir düşüncəsində mərkəzi sual tədricən dəyişdi: “müstəqillik necə bərpa olunacaq?” sualından “müstəqillik hansı siyasi struktur üzərində qoruna bilər?” sualına keçid baş verdi.
1918–1921-ci illər Qafqaz tarixində ilk modern dövlət quruculuğu təcrübəsi kimi yadda qaldı. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti, Gürcüstan Demokratik Respublikası və Ermənistan Respublikası qısa müddət ərzində parlament sistemi, hökumət strukturları, diplomatik nümayəndəliklər və ordu formalaşdırmağa çalışmışdı. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti hətta beynəlxalq tanınma istiqamətində Paris Sülh Konfransında nümayəndə heyəti ilə çıxış etmişdi.
Lakin bu dövlətlərin süqutu bir neçə struktur səbəbin nəticəsi idi. Birincisi, Birinci Dünya Müharibəsindən sonra formalaşan beynəlxalq sistem periferik regionlara real təhlükəsizlik zəmanəti vermirdi. İkincisi, Bolşevik Rusiyası sürətlə güclənərək Qafqazı öz geosiyasi orbitinə qaytarmaq üçün hərbi gücdən istifadə edirdi. Üçüncüsü isə Qafqaz daxilində vahid koordinasiya mexanizmi yox idi. Nəticə etibarilə 1920–1921-ci illərdə region tamamilə sovetləşdirildi.
Bu hadisə mühacir elita üçün çox mühüm nəticə doğurdu, problem müstəqilliyin ideyasında yox, onun institusional zəifliyində idi.
1920-ci illərdə Qafqaz siyasi elitası Avropanın müxtəlif şəhərlərinə yayılaraq mühacir fəaliyyətə başladı. Paris Azərbaycan mühacirətinin əsas mərkəzinə çevrildi və Məhəmməd Əmin Rəsulzadə burada ideoloji xəttin formalaşmasında əsas fiqurlardan biri oldu. Gürcü mühacirləri əsasən Fransa və Çexoslovakiyada, Şimali Qafqaz dairələri isə Varşava və Berlində fəaliyyət göstərirdi. Lakin bu coğrafi yayılma siyasi birlik yaratmırdı, əksinə parçalanmanı dərinləşdirirdi.
Hər bir milli qrup öz siyasi xəttini ayrıca aparırdı. Azərbaycan mühacirəti daha çox türk dünyası ilə əlaqələrə fokuslanırdı, gürcü mühacirləri Avropa sosial-demokrat dairələrinə yaxın idi, Şimali Qafqaz qrupları isə hərbi müqavimət xəttini ön plana çıxarırdı. Bu fərqliliklər Qafqazın vahid siyasi subyekt kimi çıxış etməsinə mane olurdu.
1926-cı ildən etibarən Polşanın təşəbbüsü ilə formalaşan “Prometey” hərəkatı SSRİ daxilində qeyri-rus xalqların müstəqillik ideyasını koordinasiya etməyə yönəlmişdi. Polşanın əsas məqsədi SSRİ-ni daxildən zəiflətmək və şərq sərhədlərində geosiyasi tampon zonası yaratmaq idi. Bu platforma Qafqaz mühacirləri üçün ilk ciddi koordinasiya imkanını yaratdı.
1926–1934-cü illər arasında Varşava və Parisdə keçirilən görüşlər Qafqaz siyasi elitasının ilk sistemli əməkdaşlıq cəhdlərinə çevrildi. Bu dövrdə “Qafqaz birliyi” ideyası artıq abstrakt düşüncə deyil, real siyasi müzakirə mövzusuna çevrilmişdi.
1930-cu illərin əvvəllərində Avropada geosiyasi vəziyyət sürətlə dəyişməyə başladı. Almaniyada siyasi sistemin tam transformasiyası baş verdi və bu dəyişiklik bütün Avropa təhlükəsizlik arxitekturasına təsir göstərdi. 1933-cü ildə Adolf Hitler Almaniyada hakimiyyətə gəldi və Veymar Respublikasının demokratik strukturları tədricən ləğv olundu.
Bu proses təkcə daxili siyasi dəyişiklik deyildi. Almaniyanın xarici siyasət kursu da köklü şəkildə dəyişdi. Versal müqaviləsinə qarşı revizionist mövqe gücləndi, hərbiləşmə siyasəti sürətləndi və Almaniya Avropada yeni güc mərkəzi kimi ortaya çıxmağa başladı. Bu dəyişiklik SSRİ, Fransa və Böyük Britaniya arasında mövcud olan zəif balansı daha da qeyri-sabit hala gətirdi.
Bu geosiyasi dəyişiklik Qafqaz mühacir elitasına birbaşa təsir göstərdi. Çünki artıq beynəlxalq sistemdə sabit qaydalar yox idi. Kiçik xalqlar üçün təhlükəsizlik daha da qeyri-müəyyən hala gəlmişdi. Bu səbəbdən Qafqaz mühacir düşüncəsi daha realist və təhlükəsizlik yönümlü mərhələyə keçdi.
1934-cü ildə imzalanan Qafqaz Konfederasiyası Paktı bu yeni düşüncənin institusional ifadəsi oldu. Bu sənəd milli müstəqilliklərin tanınması, xarici siyasətdə koordinasiya və SSRİ-yə qarşı birgə fəaliyyət prinsiplərini müəyyən edirdi. Bu mərhələdə artıq siyasi birlik ideyası hüquqi öhdəlik formasına keçmişdi.
1935-ci ildə Brüsseldə keçirilən konfrans isə bu prosesin ən mühüm mərhələsi oldu. Burada məqsəd artıq sadəcə əməkdaşlıq yox, vahid strukturun yaradılması idi. Uzun müzakirələrdən sonra Qafqaz İstiqlal Komitəsinin Qafqaz Konfederasiyası Şurasına çevrilməsi qəbul olundu. Bu dəyişiklik təşkilati yox, strateji transformasiya idi.
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə və digər liderlər konfederasiya ideyasını üç əsas arqumentlə əsaslandırırdılar: 1918–1921 təcrübəsi göstərmişdi ki, ayrı dövlətlər zəifdir; böyük güclər qarşısında tək mübarizə effektiv deyil; beynəlxalq sistem kiçik dövlətləri qorumaqda acizdir.
1930-cu illərin ortalarından etibarən mühacir mühit daha mürəkkəb təhlükəsizlik sahəsinə çevrildi. SSRİ-nin xüsusi xidmət orqanları, xüsusilə NKVD, Avropada mühacir təşkilatlara qarşı geniş kəşfiyyat əməliyyatları aparırdı. Bu əməliyyatlar yalnız izləmə ilə məhdudlaşmırdı, həm də təşkilatların daxilində parçalanma yaratmaq, liderlər arasında etimadsızlıq formalaşdırmaq və informasiya manipulyasiyası aparmaq məqsədi daşıyırdı.
Eyni zamanda Almaniyada baş verən siyasi dəyişikliklər də bu mühitə təsirsiz qalmadı. 1933-cü ildən sonra nasist rejimi Avropada yeni güc mərkəzi kimi formalaşdı və xarici mühacir qruplarına münasibətdə daha nəzarətçi siyasət tətbiq etməyə başladı. Almaniyada siyasi mühacirətə olan əvvəlki nisbi azadlıq mühiti tədricən daraldı, xüsusilə anti-sovet və anti-imperial mühacir qruplar daha çox nəzarət altına alındı. Bu vəziyyət Qafqaz mühacir dairələrinin fəaliyyət sahəsini daraltdı və onları daha çox Fransa və Polşa kimi mərkəzlərə yönəltdi.
Fransa isə öz növbəsində mühacir qrupları daha çox diplomatik və kəşfiyyat balansı vasitəsi kimi istifadə edirdi. Polşa isə “Prometey” xətti ilə bu qrupları SSRİ-yə qarşı geosiyasi alət kimi görürdü. Nəticədə Qafqaz mühacir mühiti həm xarici təsirlərin, həm də daxili parçalanmanın təsiri altında idi.
Bu mürəkkəb şəraitdə konfederasiya ideyası daha praktik məna qazandı. Artıq bu model ideoloji layihə deyil, siyasi idarəetmə və təhlükəsizlik mexanizmi kimi qəbul olunurdu.
Konfederasiya modelinə görə
hər xalq daxili işlərində suveren qalır
xarici siyasət koordinasiya olunur
ümumi müdafiə sistemi yaradılır
siyasi qərarlar kollektiv şəkildə qəbul edilir
Bu modelin əsas məqsədi həm milli kimlikləri qorumaq, həm də parçalanmanın qarşısını almaq idi.
Nəticə etibarilə, 1930-cu illərin Qafqaz mühacir siyasi elitası yalnız müstəqillik ideyası ilə kifayətlənmirdi. Onların əsas məqsədi bu müstəqilliyi davamlı edən, xarici təzyiqlərə qarşı dayanıqlı və uzunmüddətli perspektivdə işlək olan institusional sistem formalaşdırmaq idi. Brüssel konfransı, 1934-cü il Qafqaz Konfederasiyası Paktı və “Prometey” hərəkatı çərçivəsində aparılan fəaliyyətlər göstərir ki, bu dövrdə Qafqaz siyasi düşüncəsi sadə milli mübarizə mərhələsindən çıxaraq daha koordinasiyalı, regional və strateji modelə doğru inkişaf etmişdi. Bu keçid təsadüfi deyildi, əksinə, əvvəlki uğursuz dövlətçilik təcrübəsinin dərsləri əsasında formalaşan zəruri bir transformasiya idi.
“Qafqaz hər şeydən əvvəl qafqazlılar üçündür” prinsipi isə bu düşüncənin sadəcə ideoloji şüarı kimi yox, həm də konkret siyasi məntiqə əsaslanan strateji nəticəsi kimi qiymətləndirilməlidir. Bu prinsip bir tərəfdən regionun daxili potensialına və xalqların öz müqəddəratını müəyyən etmə hüququna vurğu edirdi, digər tərəfdən isə xarici güclərdən asılılığın risklərini nəzərə alaraq daha müstəqil və koordinasiyalı siyasi xəttin vacibliyini ortaya qoyurdu. Beləliklə, bu yanaşma Qafqaz mühacir düşüncəsində həm siyasi istiqamət, həm də gələcək üçün nəzərdə tutulan idarəetmə modelinin əsas ideya çərçivəsinə çevrilmişdi.
Ədəbiyyat
Mamulia, Giorgi & Abutalıbov, Ramiz. Odlar yurdu: Azərbaycan mühacirətinin siyasi tarixi. Bakı, 2015, 464 s.
Tadeusz Swietochowski. Russian Azerbaijan, 1905–1920: The Shaping of National Identity in a Muslim Community. Cambridge: Cambridge University Press, 1985.
Svante E. Cornell. Small Nations and Great Powers: A Study of Ethnopolitical Conflict in the Caucasus. London: Curzon Press, 2001.