“Mənim ürəyimin divarından dostum Sabirin üç şəkli asılıb: Universitetin böyük salonunda çıxış edən 20 yaşlı III kurs tələbəsi Sabir; meydanda milyonlara xitab edən başı sarıqlı, qara dəri plaşlı Sabir, bir de bir yaz günü iydə ağacın dibində Altaylı Türk qızı ilə gülə – gülə söhbət edən Sabir. Mən bu üç şəklin üçünü də sevirəm. Bu üç şəklin üçü də Sabirdir. Bizim Sabir…” (Filologiya elmləri doktoru, professor Kamil Vəli Nərimanoğlu.)
Biçin nəğməsi
Biçin başlanmamış əllərində çin,
Zəminin ağzında vərə düzülən.
Ömrünü əridib nеçə nəsilçin,
Ancaq indi-indi şеirə düzülən
Kişilər önündə bоrcum var mənim.
Sözlə qaytarılmaz, alqışla yеtməz.
Səsim səslərinə bənzəsə bеlə,
Qışqırsam, səsimi оnlar еşitməz.
О günün altında başları üstə
Alışan çinləri – Misri qılınclar.
Ən хоşbəхt haləyə çеvrilir üzdə
Оnların başında ən baha taclar,
Körpə ömrümüzə işıq çiləyən
О çinlər – ən təmiz bir ayna idi.
Zəmi ətəyində biçin nəğməsi
Dünyanın ən qədim ayini idi.
Zirvələr bu səsə qalхardı оnda
Buğdalar sünbüldən pırtlaşardılar.
Kişi səsindəki bu zəhmi görüb,
Bu bоlluğu görüb, bu rəhmi görüb,
Yоllar dənə-dənə adam bağlayar,
Yоllar ilхı-ilхı at pardaхlayar,
Dağlar оba-оba yurdlaşardılar.
Оrda, dərz dibində, taya dibində,
Ağac kölgəsində, qaya dibində.
İpək nənələrin ağ tеllərində,
Şəkər dillərində, bal dillərində
Yüz ilin, min ilin havası vardı,
Ağı irilənmiş batıq gözlərdən
Buğda sarısıtək, un işığıtək
Bizim üstümüzə хеyir yağardı.
О əyri оraqlar – bükük qarılar,
Dağlar yamacında qulağımıza
Ən qədim nəğmələr охuyardılar.
О əyri qarılar, о düz nənələr
Daraq tanımayan başımız üstə
Sünbül daraqları tохuyardılar.
Zəmidən qıjıltı səsi gələrdi,
Zəmi yох, о daha bir qоşun yоlu…
Sanki bir günеyi qamarlayardı
Bizim kişilərin əkin-biçində
Uzanan üç arşın, bеş arşın qоlu.
Qоlçalar sürüşkən, ilanbоğazı,
Dəri döşlüklərin sığalı haqdan,
Əyilməz kişilər! Nə хоşbəхtsiniz
Diziniz qabardı dərz bağlamaqdan.
Saхlayın dünyanın hay-harayını
Görək muzеylərdə bir çin tapılsa…
О maşın girməyən dağ zəmisini
Mənimlə bir yеrdə biçən tapılsa…
О qaraqılçığın, sarıbuğdanın
İşıq şırnağından dоğacaq danım.
…Tələsin, tələsin, öyrədim sizə –
Sоnra tapmazsınız yеr üzərində
Biçin mahnısını хatırlayanı.
1982
…İllər öncə, təbiətin və cəmiyyətin səxavətli, barlı-bərəkətli çağlarında Sabir Rüstəmxanlının şeirə, poeziyaya çevrirdiyi bu biçin qoxulu unudulmaz həyatı biz kənd uşağı olaraq hamımız yaşamışıq. Əminəm ki, şeiri indi də oxuyan həmyaşıdlarımızın çoxu kimi, hətta 80 yaşlı müəllifin özü də uşaqlıq çağlarına dönür, uzaqlarda qalan, unudulan kənd həyatının, əkin-biçin mərasimlərinin xiffətini çəkir. Və mən bu şeirin Sabir bəyin ən çox sevdiyi şeirlərindən biri olduğuna zərrə qədər də şübhə etmirəm. Bu şeirin hər bəndində zəhmət ətrinə bələnmiş anlar gözlərimizin önündən ağ-qara kadrlar kimi ötüb-keçir…
Qeyd edim ki, Sabir Rüstəmxamlının sadə, aydın, səmimiliyi ilə oxucuların qəlbinə yol tapan ritmik, ahəngdar təsirə malik olan “Biçin nəğməsi” həm də peyzaj lirikasının maraqlı nümunəsidir. Şair təbiətin bir parçası olan biçin sahəsinə təkcə öz gözü ilə deyil, həm də oxucunun gözü ilə baxır. Məhz buna görə də, Sabir bəyin insan-təbiət əlaqəsinin qabarıq təsvir etdiyi “Biçin nəğməsi” şeirini əvvəldən axıra kimi kənd ruhunu tərənnüm edən və öz spesifik xüsusiyyələri ilə seçilən çox mükəmməl, bitkin bir əsər adlandırmaq olar.
“Zəminin ağzında vərə düzülən” və ləkə götürməyən təmiz kənd havasında halal zəhmətlə yaşayan, ömrünü nəsli – övladı, nəvəsi, nəticəsi üçün əridən kişilərin önündə özünü bоrclu bilən şair əmək himni kimi səslənən bu şeirində səssiz ləyaqətin ünvanı olan KİŞİLƏRİN böyük zəhmətini “sözlə qaytarılmaz, alqışla yetməz” deyə dəyərləndirmişdir. “Günün altında başları üstə alışan çinləri” Misri qılınclara bənzətməsi Koroğlu dastanındakı əfsanəvi kəsərli qılıncı xatırladır. İldırım parçasından düzəldilən Misri qılınc təkcə mərdlik, güc rəmzi deyildi, həm də günəşlə, işıqla, odla bağlı mifik-mistik səciyyə daşıyırdı… “Alışan çinlərı -Misri qılınclar” ifadəsi həm də Dədə Qorqudun müdrik kəlamı da yada düşür: “Torpağı əkib-becərməsən, onu qorumağa dəyməz. Qorumasan, əkib-becərməyə dəyməz…”
Ən хоşbəхt haləyə çеvrilir üzdə,
Оnların başında ən baha taclar.
Bu misralarda bizim fikrimizcə, şair obrazlı şəkildə biçin zamanı adamların üzündə bərq vuran tər damçılarının haləsində yaranan sevinc və xoşbəxliyi,“Оnların başında ən baha taclar” ifadəsi ilə zəhmətin biçinçilərə gətirdiyi mənəvi ucalığı vəsf edir. Eyni zamanda bu ifadə, özünə ruzi qazanan insanın azad ruhlu olduğunu, heç bir hökmdara boyun əymədiyini, zəhmətlə ucalıq qazandığını vurğulayır.
Körpə ömrümüzə işıq çiləyən
О çinlər – ən təmiz bir ayna idi.
Zəmi ətəyində biçin nəğməsi
Dünyanın ən qədim ayini idi.
Şeirdə “Zəmi ətəyində biçin nəğməsi, Dünyanın ən qədim ayini idi” obrazlı ifadəsi ilə biçinçilərin çox böyük həvəslə biçinə başlamaları, ömrünü-gününü bir tikə halal çörək üçün xərcləmələri böyük ustalıqla təsvir edilmişdir. Bəlkə də o zaman həyatın düzgünlüyünü, saflığını, təmizliyini elə biçin nəğmələri qoruyurmuş. “Yüz ilin, min ilin havası” olan, “Buğda sarısıtək, un işığıtək bizim üstümüzə хеyir yağan” o nəğmədə təkcə zəmi biçən, “dərz bağlamaqdan dizləri qabar olan kişilər deyil, həm də “Dağlar yamacında qulağımıza ən qədim nəğmələr охuyan, daraq tanımayan başımız üstə sünbül daraqları tохuyan” nənələr yada düşür…
Üstəlik “Biçin nəğməsi”ndə dərzlərə kömək edib, xırmanlara tay-tay vuran uşaqların səs-küyü, atın, öküzün qoşulurduğu vəllə döyülən taxılın küləşindən (samanından) gələn şirin və quru rayihəsi isti yay günlərində torpağın təravətinin nəqəati kimi səslənir. Rüstəmxanlının təsvirində “Biçin nəğməsi”nin hətta “səhnəarxası” obrazlarını görmək olur:
Görək muzеylərdə bir çin tapılsa…
О maşın girməyən dağ zəmisini
Mənimlə bir yеrdə biçən tapılsa…
О qaraqılçığın, sarıbuğdanın
İşıq şırnağından dоğacaq danım.
…Tələsin, tələsin, öyrədim sizə –
Sоnra tapmazsınız yеr üzərində
Biçin mahnısını хatırlayanı.
“Görək muzеylərdə bir çin tapılsa…” deyən şairin “Sоnra tapmazsınız yеr üzərində, biçin mahnısını хatırlayanı” ifadəsi çin, oraq, dəryaz, biçənək, xırman, sarıbuğda, qaraqıçıq, bir sözlə, Azərbaycan kəndinin unudulmaqda olan həyat tərzi ilə bağlı bu qəbildən olan sözlərini indiki nəslin nümayəndələrinin çoxu bilmir. Bu mənada Sabir Rüstəmxanlının çoxcildli əsərlərini həqiqətən də “Azərbaycannamə” adlandırmaq olar (Akademik Rafael Hüseynov) Çünki bu 15 cildlik əsərlərində 1 milyon 800 min söz var ki, onlardan ən çox işlənən “Azərbaycan”, “ana”, torpaq”, “millət”, “vətən”, “ruh” sözləridir. Bu ifadələr şairə elə doğulduğu balaca dağ kəndi qədər əzizdir, müqəddəsdir. O, dədə-baba yurdunun dağını-dərəsini, suyunu, havasını bütün varlığı ilə övlad kimi sevir, şair kimi vəsf edir. Əbəs yerə deyil ki, hələ keçən əsrin 80-ci illərinin əvvəllərində akademik, Xalq yazıçısı Mirzə İbrahimov Sabir Rüstəmxanlını yaradıcılığına görə “milli ruhlu şair və vətəndaş” adlandırmışdı…
Sabir Rüstəmxanlı poeziyasının ruhuna hakim olan vətəndaş – şair məsuliyyəti ilk növbədə onun milli kimliyə və ana dilinə olan sevgisindən qaynaqlanır. Bu mənada Sabir bəyin xalqımıza milli kimliyi və ana dilimizin saflığı uğrunda təkbaşına illərlə apardığı mübarizəni qələbə əzmi ilə döyüşən güclü ordu ilə müqayisə etmək olar!..
S.Rüstəmxanlının “Biçin nəğməsi” və bu qəbildən olan digər şeirlərində vəsf etdiyi və kənd həyatına ölçüsüz sevgi fonunda xatırladığı bütün nişanələr (əyri oraq, çin, dərz, sarıbuğda, zəmi, taya dibi, təndir külfəsi, ələk, kündə, dəstərxan, kökə, kotanın polad tiyəsi, boxça, Xoca döngə, Deman yolu və s.) mənəviyyatımızın rəmzi işarələri kimi mənalandırılır.
Nurəddin ƏDİLOĞLU,
28.04.26