Vəli Xaspoladov
SSRİ-də 1927-ci ilin sonlarından etibarən daxili siyasi mübarizə yeni və daha sərt mərhələyə qədəm qoydu. Bolşevik hakimiyyəti daxilində illərlə davam edən fikir ayrılıqları artıq açıq siyasi qarşıdurmadan sistemli repressiya siyasətinə çevrilmişdi. Bu prosesin ən diqqətçəkən simalarından biri olan Lev Trotskinin müxtəlif dövlət orqanlarına ünvanladığı məktublar və teleqramlar həmin dövrün siyasi atmosferini, müxalifətin üzləşdiyi təzyiqləri və sovet hakimiyyətinin tətbiq etdiyi inzibati mexanizmləri birbaşa əks etdirən mühüm tarixi mənbələrdir. Bu sənədlər təkcə Trotskinin şəxsi taleyini deyil, həm də SSRİ-də siyasi təcrid, sürgün və repressiya siyasətinin necə mərhələli şəkildə həyata keçirildiyini göstərir. Məhz bu baxımdan məktubların məzmunu yalnız şəxsi müraciət kimi deyil, sovet siyasi sisteminin mahiyyətini anlamağa imkan verən tarixi sənədlər kimi qiymətləndirilə bilər.SSRİ Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin katibinə ünvanlanan 15 noyabr 1927-ci il tarixli məktub Lev Trotskinin siyasi həyatında yeni mərhələnin başlanğıcını əks etdirən mühüm sənədlərdən biridir. Bu məktub zahirən yalnız yaşayış yeri və inzibati məsələlərlə bağlı məlumat xarakteri daşısa da, məzmununa diqqət yetirildikdə onun arxasında daha dərin siyasi proseslərin dayandığı görünür. Məhz bu dövrdən etibarən Trotski artıq sovet hakimiyyətində mühüm qərarlar qəbul edən şəxslərdən biri deyil, dövlət aparatının nəzarəti altında saxlanılan və siyasi təcrid siyasətinə məruz qalan müxalifət liderinə çevrilirdi. Bu səbəbdən məktubun hər sətri yalnız şəxsi vəziyyəti deyil, eyni zamanda SSRİ-də müxalifətin sistemli şəkildə sıradan çıxarılması prosesini əks etdirən tarixi mənbə kimi qiymətləndirilə bilər.
Trotski məktubunda yazırdı:
“Sizə məlum edirəm ki, mənim haqqımda tətbiq edilmiş qərarla əlaqədar olaraq dünən, 14 noyabrda indiyədək Kremldə tutduğum otaqdan çıxarılmışam. O daimi mənzil tutana qədər Beloborodovun (Orario küçəsi 3, mənzil 62) evində yerləşmişəm. Oğlum xəstələndiyi üçün arvadımla birlikdə yaxın günlər ərzində hələ Kremldə qalacaqlar. Ümid edirəm ki, mənzil uzağı 20 noyabrdan gec olmayaraq boşaldılacaq.”
15 noyabr 1927-ci il.
L. Trotski
Bu məktubun ilk baxışda adi inzibati müraciət təsiri bağışlamasına baxmayaraq, onun siyasi mahiyyəti daha genişdir. Trotski artıq Kremlin mənzilindən çıxarıldığını bildirirdi. Bu, sadəcə yaşayış yerinin dəyişdirilməsi deyildi. Sovet siyasi sistemində Kreml yalnız dövlət rəhbərliyinin fəaliyyət göstərdiyi məkan deyil, həm də hakimiyyətin simvolu hesab olunurdu. Deməli, Trotskinin oradan uzaqlaşdırılması onun təkcə fiziki olaraq başqa ünvana köçürülməsi deyil, siyasi hakimiyyət mərkəzindən tamamilə kənarlaşdırılması demək idi. Hakimiyyət bununla göstərirdi ki, Trotskinin dövlət idarəçiliyində əvvəlki mövqeyi artıq başa çatmışdır.
Məktubda diqqəti cəlb edən digər məqam ailə məsələsinin xüsusi vurğulanmasıdır. Trotski oğlunun xəstəliyini qeyd edir və həyat yoldaşının müvəqqəti olaraq Kremldə qalacağını bildirir. Bu detal ilk baxışda şəxsi xarakter daşısa da, əslində siyasi qərarların ailə həyatına necə təsir etdiyini göstərir. Repressiya yalnız konkret şəxsi hədəfə almırdı. Onun ailə üzvləri də eyni prosesin bir hissəsinə çevrilirdi. Bu isə sovet hakimiyyətinin təzyiq mexanizminin fərddən daha geniş sosial çevrəyə yönəldiyini göstərən mühüm xüsusiyyət idi.
Trotskinin müraciətində emosional ifadələrdən çox rəsmi üslubun seçilməsi də təsadüfi deyildi. O, hakimiyyəti təhqir etmir, ittiham dolu ifadələr işlətmir. Əksinə, baş verənləri sənəd dili ilə qeyd edir. Bu yanaşma onun gələcək tarix üçün faktları qeydə almaq istəyi kimi qiymətləndirilə bilər. Çünki Trotski başa düşürdü ki, həmin hadisələr təkcə onun şəxsi taleyi ilə bağlı deyil, bütövlükdə sovet siyasi sisteminin inkişaf istiqamətini əks etdirən hadisələrdir.
Ardınca Trotski Baş Siyasi İdarəyə ünvanladığı teleqramda yazırdı:
“Məni müxtəlif ölkələrdə həbs edərkən yalanla pərdələməmişdilər. Baş Siyasi İdarə isə dolaşıqlıq və yalanları üst-üstə qalaqlayıb. Mənə bildirilmişdi ki, üçüncü gün yola düşəcəyəm. Amma ikinci gün tezdən əşyasız, paltarsız və lazımi dərmanlarsız qatarla göndərdilər. Yazılı elanda bildirilmişdi ki, məni Alma-Ataya göndərəcəklər, yolda isə Daşkəndə dəyişdilər, görünür, oradan daha uzaq məntəqəyə yollayacaqlar. Beləliklə, xəstə arvadımla da əşyasız, dərmansız və onları tezliklə alacağımıza ümidsiz vəziyyətdə gedirəm. Həm də mən poçt ilə nəsə göndərmək üçün Alma-Atanın ünvanını vermişəm.”
18 yanvar 1928-ci il.
Samara (yolda). Trotski
Bu teleqram artıq əvvəlki məktubdan fərqli olaraq repressiyanın praktik mərhələsini göstərir. Əgər noyabr ayında Trotski hələ Moskvadan çıxarılmağa hazırlanırdısa, yanvar ayına gəldikdə artıq sürgün prosesi başlanmışdı. Burada diqqəti cəlb edən əsas məqam nəqliyyat marşrutunun son anda dəyişdirilməsi, ailənin zəruri əşyalardan və dərmanlardan məhrum vəziyyətdə saxlanılması idi. Bu faktlar göstərir ki, inzibati qərarlar yalnız hüquqi prosedur xarakteri daşımırdı. Onlar eyni zamanda psixoloji təzyiq vasitəsinə çevrilirdi. Daim qeyri-müəyyənlik yaratmaq, son anda qərar dəyişmək və məlumat verməmək sovet təhlükəsizlik orqanlarının istifadə etdiyi üsullardan biri idi. Bunun nəticəsində sürgün edilən şəxslər gələcəklərini planlaşdıra bilmir, daim gözlənilməz qərarlarla üz-üzə qalırdılar.
Teleqramda Trotskinin “müxtəlif ölkələrdə həbs edilmişəm” ifadəsi də diqqətəlayiqdir. O, xarici ölkələrdə yaşadığı təcrübə ilə SSRİ-də üzləşdiyi münasibəti müqayisə edir və dolayısı ilə bildirir ki, sovet təhlükəsizlik orqanlarının davranışı onun əvvəl rastlaşdığı təcrübələrdən daha qeyri-şəffaf idi. Bu müqayisə sadəcə emosional ifadə deyil. Trotski bununla sovet dövlət aparatının fəaliyyət prinsiplərinə siyasi qiymət verirdi. Bu isə onun məktub və teleqramlarının yalnız şəxsi şikayət xarakteri daşımadığını, həm də siyasi sənəd funksiyası yerinə yetirdiyini göstərir.
Trotskinin müvəqqəti sığındığı Aleksandr Beloborodovun bioqrafiyası da həmin dövrün paradokslarını aydın göstərir. Beloborodov 1907-ci ildən bolşevik partiyasının üzvü olmuş, 1918-ci ildə Ural Vilayət Soveti İcraiyyə Komitəsinin sədri kimi II Nikolay və ailəsinin güllələnməsi barədə verilmiş qərarın icraçılarından biri hesab edilmişdi. Sonrakı illərdə Mərkəzi Komitənin üzvü seçilmiş, 1923–1927-ci illərdə RSFSR xalq daxili işlər komissarı vəzifəsində çalışmışdı. Lakin 1927-ci ildən Trotski ilə birlikdə müxalifətə qoşulduğu üçün XV Qurultayın qərarı ilə partiyadan xaric edildi, Ust-Vıma sürgün olundu və sonradan güllələndi.
Beloborodovun taleyi sovet siyasi sisteminin daxili məntiqini anlamaq baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. İnqilabın qələbəsində və yeni hakimiyyətin qurulmasında mühüm rol oynamış şəxslərin sonradan eyni hakimiyyət tərəfindən “xalq düşməni” elan olunması göstərirdi ki, Stalin dövründə siyasi sədaqətin meyarı keçmiş xidmətlər deyil, mövcud siyasi xəttə tam tabe olmaq idi. Nəticədə dünənin inqilabçıları sabahın repressiya qurbanlarına çevrilirdilər. Bu proses isə sovet siyasi sistemində qorxu mühitinin formalaşmasına və hakimiyyət daxilində alternativ fikir imkanlarının tədricən aradan qaldırılmasına xidmət edirdi.Bu hissədə Trotskinin yazışmaları tədricən şəxsi müraciət çərçivəsini aşaraq sovet dövlət aparatının fəaliyyət mexanizmini ifşa edən siyasi sənədlərə çevrilir. Xüsusilə diqqət çəkən məqam ondan ibarətdir ki, Trotski öz vəziyyətini təsvir edərkən emosional ifadələrdən çox faktlara söykənir. Bu isə onun məqsədinin təkcə narazılığını bildirmək deyil, gələcək üçün baş verən hadisələri sənədləşdirmək olduğunu göstərir. Məhz buna görə bu teleqram və məktublar sonrakı dövrlərdə SSRİ-də siyasi repressiyaların mahiyyətini araşdıran tarixçilər üçün mühüm mənbələrdən birinə çevrilmişdir.
Türküstan stansiyasından göndərdiyi növbəti teleqram isə sürgün prosesində yaşanan təşkilati problemlərin təsadüfi olmadığını göstərən yeni faktlar ortaya qoyurdu. Trotski yazırdı ki, kitabları və dəftərləri olan iki çamadan Alma-Ata hissəsində Kişkinin yoxluğunda itmişdir. O qeyd edirdi ki, çamadanlarda dərmanlar da var idi və onların qorunmasına baxmayaraq sonradan yoxa çıxdığı məlum olmuşdu. Mübərriz Austrin və Robkin çamadanların itməsindən xəbərdar idilər. Əşyaları başqa sərnişinlərin çamadanları ilə səhv salmağa çalışmış, daha sonra isə itən əşyaları öz öhdələrinə götürərək siyahıya aldıqlarını bildirirdi. Trotski isə bunun inkar edilməsinin əsassız olduğunu vurğulayırdı.
Bu teleqram ilk baxışda sadəcə itirilmiş əşyalar barədə məlumat təsiri bağışlasa da, mahiyyət etibarilə daha ciddi məna daşıyırdı. Burada söhbət yalnız iki çamadandan getmirdi. Həmin çamadanlarda Trotskinin şəxsi kitabxanasının bir hissəsi, qeydləri və işlədiyi materiallar yerləşirdi. Bir siyasətçi və nəzəriyyəçi üçün bu materialların əhəmiyyəti adi məişət əşyalarından qat-qat böyük idi. Bu səbəbdən onların itməsi sadəcə texniki problem deyil, siyasi fəaliyyət imkanlarının məhdudlaşdırılması kimi də qiymətləndirilə bilər. Repressiya təkcə fiziki azadlığın məhdudlaşdırılması ilə yekunlaşmırdı. Eyni zamanda şəxsin intellektual fəaliyyət imkanları da zəiflədilməyə çalışılırdı. Bu isə sovet hakimiyyətinin mübarizə üsullarının yalnız inzibati deyil, həm də ideoloji xarakter daşıdığını göstərirdi.
Trotski daha sonra həm Baş Siyasi İdarənin sədri Vyaçeslav Menjinskiyə, həm də SSRİ Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin sədri Mixail Kalininə teleqram göndərərək Alma-Atada üzləşdiyi vəziyyəti ətraflı təsvir edirdi. O bildirirdi ki, ailəsi ilə birlikdə sürgün olunarkən onların mənzillə təmin ediləcəyi vəd edilmişdi. Lakin Alma-Ataya çatdıqdan sonra bu vəd yerinə yetirilməmiş, yerli Siyasi İdarə heç bir kömək göstərməmişdi. Əksinə, onları həbsxananı xatırladan şəraitə malik mehmanxanada yerləşdirmişdi. Trotski qeyd edirdi ki, sağlamlığına zərər vuran restoran yeməkləri ilə qidalanmağa məcburdurlar, kitablarını və əşyalarını yükdən çıxarmaq mümkün deyil, mehmanxana və restoran xərcləri isə onların maddi imkanlarına uyğun gəlmir. Buna görə də ailəsi üçün mətbəxi olan adi bir otağın ayrılmasını tələb edirdi.
31 yanvar 1928-ci il. Alma-Ata. Trotski.
Bu teleqram sovet sürgün sisteminin necə təşkil olunduğunu anlamaq baxımından xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Hakimiyyət rəsmi sənədlərdə sürgünü həbsdən fərqli hüquqi tədbir kimi təqdim etsə də, Trotskinin təsvir etdiyi şərait göstərirdi ki, praktikada bu fərq getdikcə aradan qalxırdı. Şəxsin hərəkət imkanları məhdudlaşdırılır, yaşayış şəraiti dövlət tərəfindən müəyyən edilir, maddi çətinliklər isə onun gündəlik həyatının ayrılmaz hissəsinə çevrilirdi. Bu isə göstərirdi ki, sürgün formal olaraq həbs hesab edilməsə də, mahiyyət etibarilə azadlığın ciddi şəkildə məhdudlaşdırıldığı inzibati cəza növünə çevrilmişdi.
Bu mərhələdə sənədlərdə adı çəkilən Menjinskinin siyasi fəaliyyəti də diqqətə layiqdir. Vyaçeslav Menjinski 1902-ci ildən sosial-demokrat hərəkatında fəaliyyət göstərmiş, Oktyabr çevrilişindən sonra müxtəlif dövlət vəzifələri tutmuş, 1923-cü ildən Birləşmiş Baş Siyasi İdarənin sədr müavini, 1926-cı ildən isə sədri olmuşdu. O, sovet təhlükəsizlik sisteminin formalaşmasında əsas fiqurlardan biri hesab edilirdi. Trotskinin teleqramlarını məhz Menjinskiyə ünvanlaması təsadüfi deyildi. Bu, göstərirdi ki, sürgün prosesi artıq yerli idarələrin deyil, birbaşa mərkəzi təhlükəsizlik aparatının nəzarəti altında həyata keçirilirdi.
Eyni zamanda teleqramın göndərildiyi digər şəxs – Mixail Kalinin – formal olaraq SSRİ Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin sədri idi və dövlət başçısı funksiyasını yerinə yetirirdi. Lakin Trotskinin müraciətlərinə baxmayaraq vəziyyət dəyişmirdi. Bu fakt onu göstərirdi ki, həmin dövrdə formal dövlət institutları ilə real siyasi qərarların qəbul olunduğu mərkəz arasında ciddi fərq mövcud idi. Rəsmi vəzifə sahibləri mövcud olsalar da, əsas qərarlar partiya rəhbərliyi və təhlükəsizlik orqanları tərəfindən verilirdi. Bu isə sovet siyasi sistemində hüquqi institutların getdikcə siyasi iradədən asılı vəziyyətə düşdüyünü göstərən mühüm nümunələrdən biridir.
Növbəti teleqramda Trotski vəziyyətin daha da ağırlaşdığını bildirirdi. O yazırdı ki, Siyasi İdarənin rəisi ova getməsinə mane olur, yazılı qərar verməkdən imtina edir və bu vəziyyət artıq sürgünün faktiki olaraq həbslə əvəz olunmasına bərabərdir. O əlavə edirdi ki, əvvəlki kimi ailəsi ilə mehmanxanada yaşayır, göstərilən mənzilin mətbəxi uçulub-dağılmaq üzrədir və tualeti belə yoxdur. Bununla yanaşı istehzalı şəkildə qeyd edirdi ki, görünür, bu şərait yalnız Siyasi İdarənin rahatlığı üçün kifayət qədər münasib hesab edilir.
Bu teleqram Trotskinin əvvəlki müraciətlərindən fərqli olaraq daha açıq siyasi qiymətləndirmə daşıyırdı. Onun “sürgün həbslə əvəz olunur” fikri təsadüfi ifadə deyildi. Bu, sovet hakimiyyətinin hüquqi terminlərlə real vəziyyət arasında yaratdığı fərqi göstərirdi. Rəsmi sənədlərdə sürgün kimi təqdim edilən tədbirlər praktikada həbsxana rejiminə yaxın məhdudiyyətlər yaradırdı. Beləliklə, hüquqi anlayışlar siyasi məqsədlərə uyğun şəkildə dəyişdirilir, repressiya isə qanuni inzibati tədbir görüntüsü altında həyata keçirilirdi.
Bu teleqramın ünvanlandığı şəxslərdən biri olan Serqo Orconikidze də bolşevik hakimiyyətinin ən nüfuzlu simalarından idi. O, 1903-cü ildən bolşevik hərəkatında iştirak etmiş, vətəndaş müharibəsində Qırmızı Ordunun siyasi rəhbərlərindən biri olmuş, sonradan Mərkəzi Nəzarət Komissiyasının sədri, Xalq Fəhlə-Kəndli Müfəttişliyi komissarı və SSRİ ağır sənaye komissarı kimi yüksək vəzifələr tutmuşdu. Lakin onun taleyi də sovet siyasi sisteminin paradokslarını əks etdirirdi. Rəsmi məlumata görə 1937-ci ildə intihar etmiş, digər versiyalara görə isə siyasi səbəblərlə öldürülmüşdür. Bu fakt bir daha göstərirdi ki, sovet hakimiyyətində ən yüksək mövqelərə yüksəlmiş şəxslər belə son nəticədə siyasi mübarizənin qurbanına çevrilə bilirdilər. Bu isə sistem daxilində heç kimin tam təhlükəsiz olmadığını və hakimiyyət uğrunda mübarizənin daim davam etdiyini göstərən mühüm tarixi nəticədir.Bu mərhələdən etibarən Trotskinin yazışmaları yalnız sürgün şəraitinin təsviri ilə məhdudlaşmır, həm də sovet müxalifətinin vəziyyəti, əlaqələrinin qorunması və gələcək taleyi barədə mühüm məlumatlar verir. Xüsusilə Smirnova ünvanladığı məktub göstərir ki, sürgünə göndərilən bolşeviklər fiziki baxımdan bir-birindən uzaqlaşdırılsalar da, qarşılıqlı əlaqələri tamamilə kəsmək mümkün olmamışdı. Məktublar və teleqramlar onlar üçün yalnız şəxsi ünsiyyət vasitəsi deyil, həm də siyasi həmrəyliyin qorunmasının mühüm elementi idi. Bu isə sovet hakimiyyətinin təcrid siyasətinə baxmayaraq, müxalifət daxilində informasiya mübadiləsinin davam etdiyini göstərirdi.
Trotski Smirnova yazdığı məktubda bildirirdi:
“Əziz İvan Nikitiç! Bu gün sizin açıq məktubunuzu aldım və sizə teleqram göndərdim. Sizin məktubunuz, əslində, burada aldığım ilk məktubdur. Ya poçt Xalq Komissarlığının keçmiş işçisinə diqqətlə yanaşır, ya da başqa səbəblər var, bilmirəm. Buraya gələrkən sizə Zəngəzurdan açıq məktub yazdım. Həmçinin ümid edirdim ki, cavab alacağam, amma hələ cavab yoxdur. Burada ümumiyyətlə poçt çox ləng işləyir, indi isə fevralın qarı qalaqlanıb…”
Bu sətirlər ilk baxışdan adi məktub təsiri bağışlasa da, onların arxasında daha mürəkkəb siyasi reallıq dayanırdı. Poçtun gecikməsi yalnız hava şəraiti ilə izah olunmurdu. Sürgündə olan müxalifətçilərin yazışmaları təhlükəsizlik orqanlarının nəzarətindən keçirdi və bu, məktubların çatdırılma müddətinə birbaşa təsir göstərirdi. Trotskinin “başqa səbəblər var, bilmirəm” ifadəsi də məhz buna işarə idi. O, açıq ittiham irəli sürmədən poçt üzərində nəzarətin mövcudluğunu dolayısı ilə ifadə edirdi. Bu yanaşma göstərirdi ki, Trotski artıq dövlət nəzarətinin sərhədlərini yaxşı anlayır və fikirlərini ehtiyatlı şəkildə çatdırmağa çalışırdı.
Məktubun davamında Trotski yazırdı ki, Kasparovdan, Sosnovskidən və Muralovdan cavab teleqramları alıb. Onların yerləşdiklərini, özlərini gümrah hiss etdiklərini və işlədiklərini bildirirdi. Sosnovski və Muralovun plan orqanlarında çalışdıqlarını qeyd edir, Rakovski haqqında isə heç bir məlumatının olmadığını yazırdı. Semipalatinskdə olan Serebryakovdan cavab teleqramı almadığını, onun başqa yerə köçürülüb-köçürülmədiyini bilmədiyini əlavə edirdi. Radekdən də cavab ala bilmədiyini və bunun səbəbinin ünvanın məlum olmaması və ya onun başqa yerə göndərilməsi ola biləcəyini qeyd edirdi.
Bu hissə sovet müxalifətinin vəziyyətini anlamaq baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Burada Trotski təkcə dostlarının vəziyyəti ilə maraqlanmırdı. O, əslində, müxalifətin hansı bölgələrə paylandığını, kimlərin harada yerləşdirildiyini və onların əlaqə saxlamaq imkanlarını müəyyənləşdirməyə çalışırdı. Başqa sözlə, bu məktub qeyri-rəsmi siyasi informasiya şəbəkəsinin mövcudluğunu göstərən mühüm sübutlardan biri hesab edilə bilər. Hakimiyyət müxalifəti müxtəlif şəhərlərə sürgün etməklə onların birgə fəaliyyətini zəiflətmək istəyirdi. Lakin məktublar və teleqramlar həmin təcrid siyasətinin tam nəticə vermədiyini göstərirdi.
Məktubda adı çəkilən şəxslərin sonrakı taleyi də sovet siyasi tarixinin faciəvi tərəflərini əks etdirir. İvan Smirnov 1920-ci ildən Mərkəzi Komitənin üzvü olmuş, poçt və teleqraf komissarı kimi fəaliyyət göstərmiş, sonradan sol müxalifətə qoşulduğu üçün 1927-ci ildə partiyadan xaric edilmiş və Suxumiyə sürgün olunmuşdu. Daha sonra günahını etiraf etsə də, 1936-cı ildə Zinovyev və Kamenevin məhkəmə prosesində müttəhim kimi çıxış etmiş və güllələnmişdi. Bu fakt göstərirdi ki, sovet siyasi sistemində sonradan mövqeyini dəyişmək və ya günahı etiraf etmək belə insanı repressiyalardan tam xilas etmirdi. Repressiya artıq təkcə konkret siyasi fəaliyyətə deyil, keçmiş siyasi mövqeyə görə də tətbiq olunurdu.
Eyni vəziyyət Xristian Rakovskinin taleyində də müşahidə olunur. Rakovski Birinci Dünya müharibəsindən əvvəl Balkan inqilabçılarının tanınmış rəhbərlərindən biri olmuş, sonradan Ukrayna sovet hökumətinin başçısı, daha sonra isə Böyük Britaniya və Fransada sovet səfiri kimi fəaliyyət göstərmişdi. Sol müxalifətin əsas liderlərindən biri olduğu üçün 1927-ci ildə partiyadan xaric edilmiş və sürgün olunmuşdu. 1934-cü ildə günahını etiraf etdikdən sonra müəyyən vəzifəyə qaytarılsa da, sonrakı repressiyalardan xilas ola bilməmişdi. Bu nümunə göstərirdi ki, Stalin dövründə siyasi “bağışlanma” müvəqqəti xarakter daşıyırdı və keçmiş müxalifətçilər daim şübhə altında saxlanılırdılar.
Trotskinin məktubunda adı çəkilən Sosnovski, Muralov və Serebryakovun bioqrafiyaları da eyni qanunauyğunluğu nümayiş etdirir. Onların hər biri inqilab və vətəndaş müharibəsi dövründə mühüm vəzifələr tutmuş, bolşevik hakimiyyətinin qurulmasında iştirak etmişdi. Lakin Trotski ilə birlikdə müxalifətə qoşulduqları üçün əvvəl partiyadan xaric edilmiş, daha sonra isə 1937-ci il repressiyalarının qurbanına çevrilərək güllələnmişdilər. Bu faktlar göstərir ki, 1927–1928-ci illərdə başlayan siyasi təcrid sonrakı illərdə fiziki məhv siyasəti ilə əvəz olundu. Başqa sözlə, sürgün repressiyanın son mərhələsi deyil, əksinə, gələcək repressiyaların başlanğıcı idi.
Bu dövrün ən maraqlı fiqurlarından biri Karl Radek idi. Trotski onunla əlaqə saxlamağa çalışsa da, cavab ala bilmədiyini yazırdı. Radekin sonrakı fəaliyyəti isə sovet müxalifətinin daxilində baş verən parçalanmanı əks etdirirdi. O, əvvəl Trotskinin yaxın silahdaşlarından biri olsa da, sonradan mövqeyini dəyişərək rəhbərliyə məktub yazmış, müxalifətdən imtina etmiş və partiyaya bərpa olunmuşdu. Lakin bu addım da onun taleyini dəyişmədi. 1936-cı ildə həbs olundu, 1937-ci il məhkəməsində təqsirli bilinərək həbs cəzası aldı və sonradan həbsxanada öldürüldü. Bu hadisə göstərirdi ki, Stalin dövründə siyasi güzəşt və ya etiraf belə tam təhlükəsizlik təmin etmirdi. Dövlət üçün əsas meyar keçmiş fəaliyyət idi və keçmiş müxalifətçilər uzun müddət etibarsız hesab olunurdular.
Beləliklə, Trotskinin Smirnova məktubu və burada adı çəkilən şəxslərin taleyi yalnız bir qrup siyasətçinin həyatı haqqında məlumat vermir. Bu sənədlər sovet hakimiyyətinin müxalifətə qarşı həyata keçirdiyi siyasətin mərhələli xarakterizə edir.