1918-ci il dekabrın 27-də Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin hərbi naziri Səməd bəy Mehmandarov tərəfindən verilən 34 saylı əmrlə Azərbaycan türk dili orduda dövlət dili kimi qəbul edildi. Bu qərar təsadüfi deyil, birbaşa dövlət quruculuğu və hərbi idarəetmənin effektivliyi ilə bağlı idi. Çünki ordu kimi ciddi strukturda vahid komanda dilinin olmaması idarəetmədə xaos yarada bilərdi və bu, dövlət təhlükəsizliyinə birbaşa risk idi.
Bu səbəbdən ordu daxilində xidmət edən, lakin dövlət dilini bilməyən zabitlər qarşısında konkret tələb qoyuldu, bir ay müddətində ən azı komanda sözlərinin Azərbaycan dilində qarşılıqlarını öyrənməli və bundan sonra əmrləri Azərbaycan dilində verməli idilər. Bu tələb göstərir ki, dövlət dil islahatını yalnız formal qərarla məhdudlaşdırmırdı, onu praktik icra mexanizminə çevirirdi.
Əgər bu tələb yerinə yetirilməsəydi, həmin zabitlərin ordu sıralarından çıxarılması nəzərdə tutulurdu. Bu isə dövlətin dil siyasətində kompromisə deyil, sərt icra mexanizminə üstünlük verdiyini göstərir. Burada əsas məqsəd ordu daxilində dil birliyini təmin etməklə idarəetmənin səmərəliliyini artırmaq idi.
Eyni zamanda, orduda Azərbaycan dilinin öyrədilməsi üçün xüsusi kurslar təşkil edildi. Bu kurslar sadəcə dil öyrətmək məqsədi daşımırdı, həm də savadsızlığın aradan qaldırılması və ümumi hərbi intizamın gücləndirilməsi funksiyasını yerinə yetirirdi. Bu prosesə təcrübəli mütəxəssislər cəlb olunmuşdu ki, bu da dövlətin məsələni sistemli şəkildə həll etməyə çalışdığını göstərir.
1919-cu il fevralın 11-də Azərbaycan milli ordusunda türk dilində xidmət nizamnaməsinin təsdiqi haqqında qərar qəbul edildi. Bu qərar artıq əvvəlki əmrin hüquqi və institusional davamı idi. Yəni dil siyasəti təkcə əmrlərlə deyil, həm də hüquqi sənədlərlə möhkəmləndirilirdi. Bu, dövlətin dil məsələsini strateji hüquqi baza səviyyəsinə qaldırdığını göstərir.
Eyni dövrdə hökumət başçısı Fətəli xan Xoyski çıxışlarında dövlət dili sahəsində görülən işlərin hökumətin daim diqqət mərkəzində olduğunu bildirirdi. Onun verdiyi məlumatlara görə, məktəblər milliləşdirilmiş, ibtidai məktəblərin bir qismi artıq milli əsasda fəaliyyət göstərirdi və yeni məktəblər açılırdı. Bu fakt göstərir ki, dil siyasəti yalnız ordu ilə məhdudlaşmırdı, paralel olaraq təhsil sisteminə də inteqrasiya olunurdu. Adliyyə və dövlət idarələrində də türk dilini bilən şəxslərin vəzifəyə təyin edilməsi prosesi gedirdi. Bu, dövlət aparatının mərhələli şəkildə milliləşdirildiyini göstərir. Əgər bu proses aparılmasaydı, dövlət idarəçiliyi imperiya dövründən qalan rusdilli sistemdən asılı qalardı.
Azərbaycan Parlamentində də dil məsələsi xüsusi yer tuturdu. Azərbaycan Parlamenti daxilində Azərbaycan türkcəsi rəsmi dil kimi qəbul edilmişdi. Dövlət idarələrində müəyyən müddət rus dilinin işlənməsinə icazə verilsə də, bu qayda parlamentə aid deyildi. Bu isə qanunverici hakimiyyətin daha qəti və milli mövqedə olduğunu göstərir.
Parlament iclaslarında qeyri-azərbaycanlı deputatların rus dilində çıxış etmə təklifi müzakirəyə çıxarılmış, lakin nəticədə parlamentin rəsmi dili Azərbaycan türkcəsi elan edilmişdir. Digər millətlərin nümayəndələrinin rus dilində çıxışları isə məqbul sayılmamışdır. Bu qərar dövlətin dil siyasətində milli prioriteti açıq şəkildə ortaya qoyur.
Bununla belə, parlamentdə rəsmi sənədlərin hamısı Azərbaycan dilində hazırlanırdı. Azərbaycan dilində olmayan ərizələrə isə Parlament sədr müavini Həsən bəy Ağayev tərəfindən “ərizə türkcə olmadığı üçün icrasız qalır” məzmunlu dərkənar qoyulurdu. Bu, dil siyasətinin yalnız siyasi deyil, inzibati mexanizmə çevrildiyini göstərir.
Parlament dilinin özünəməxsus xüsusiyyətlərindən biri yazılı və şifahi nitq arasında fərq idi. Yazılı sənədlərdə ciddi dil qaydaları və rəsmi üslub üstünlük təşkil edirdi, şifahi çıxışlarda isə daha sərbəst nitq forması istifadə olunurdu. Bu da həmin dövrün keçid mərhələsində olan dil mədəniyyətini göstərir.
Parlamentdə istifadə olunan müraciət formaları da xüsusi mədəni etiketi əks etdirirdi: “Əfəndilər”, “möhtərəm məbuslar”, “möhtərəm məclis üzvləri”, “möhtərəm Azərbaycan parlamenti” və s. Bu ifadələr siyasi mədəniyyətin formalaşmaqda olduğunu göstərir.
Parlament iclaslarının gedişi və protokollardakı dil də sadə və anlaşılan idi. “Həzərat”, “möhtərəm parlament üzvləri” kimi ifadələr geniş istifadə olunurdu. Bu isə göstərir ki, dövlət dili həm rəsmi, həm də gündəlik siyasi kommunikasiya vasitəsi kimi formalaşırdı.
Ümumi olaraq bu mərhələ göstərir ki, AXC dövləti dil siyasətini yalnız simvolik deyil, həm də praktiki və məcburi icra mexanizmi ilə həyata keçirirdi. Ordu, parlament və idarəetmə sistemi paralel şəkildə milliləşdirilir və vahid dövlət dili ətrafında birləşdirilirdi.Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə dövlət quruculuğunun ən vacib istiqamətlərindən biri təhsil sisteminin milliləşdirilməsi və milli kadr hazırlığının təmin edilməsi idi. Bunun əsas səbəbi ondan ibarət idi ki, yeni yaranmış dövlətin idarə olunması üçün yerli, savadlı və milli düşüncəli kadrlar çatışmırdı. Əgər bu boşluq aradan qaldırılmasaydı, dövlət idarəçiliyi keçmiş imperiya sistemindən asılı qalardı və müstəqillik formal xarakter daşıyardı.
Bu məqsədlə Xalq Maarifi Nazirliyi yaradıldı və təhsil sahəsində geniş islahatlara başlanıldı. Nazirliyin əsas vəzifəsi məktəblərin milliləşdirilməsi, ana dilində təhsilin təmin olunması və yeni tədris sisteminin qurulması idi.
1918-ci il 31 dekabr tarixli 3980 saylı sənəddə Bakı, Gəncə və Zaqatala quberniyalarının rəhbərlərinə göndərilən müraciətdə əvvəlki Rusiya imperiyası dövründə təhsilin vəziyyəti tənqid edilirdi. Orada qeyd olunurdu ki, çar dövründə xalqın maariflənməsinə çox az diqqət yetirilmiş, məktəblər lazımi səviyyədə inkişaf etməmiş və təhsil sistemi məqsədli şəkildə məhdudlaşdırılmışdı. Bu vəziyyət nəticəsində yeni dövlətin qarşısında ciddi problem yaranmışdı: savadlı əhali və müəllim kadrları az idi.
Bu səbəbdən hökumət hesab edirdi ki, yalnız maarifli xalq müstəqil dövlət qura və onu qoruyub saxlaya bilər. Burada səbəb–nəticə əlaqəsi açıqdır: zəif təhsil sistemi → zəif kadr bazası → zəif dövlət strukturu. Buna görə də maarifləndirmə dövlət siyasətinin mərkəzinə çevrildi.
Təhsil siyasətinin əsas istiqamətlərindən biri məktəblərin milliləşdirilməsi idi. Bütün ibtidai məktəblərdə tədrisin ana dilində aparılması qərara alındı və türk dilinin məcburi şəkildə öyrədilməsi tələb edildi. Ali ibtidai və orta məktəblərdə dərslərin türk dilində keçirilməsi, erməni və rus dillərində tədrisin ləğvi kimi qərarlar qəbul olundu. Bu addımlar milli kimliyin gücləndirilməsi və təhsil sisteminin ideoloji baxımdan birləşdirilməsi məqsədi daşıyırdı.
Eyni zamanda, bəzi siniflərdə keçid dövrü üçün xüsusi mexanizm tətbiq edilirdi: türk dilini bilməyən şagirdlər üçün paralel kurslar təşkil olunurdu və ilkin mərhələdə bəzi dərslər rus dilində davam etdirilirdi. Bu, dövlətin islahatları birdən-birə deyil, mərhələli şəkildə həyata keçirməyə çalışdığını göstərir.
Ölkədə geniş təhsil şəbəkəsi mövcud idi: Bakı, Gəncə, Quba, Nuxa, Zaqatala, Şuşa, Cəbrayıl, Zəngəzur, Lənkəran və digər bölgələrdə müxtəlif tipli məktəblər fəaliyyət göstərirdi. Bunlara gimnaziyalar, seminariyalar, realnı məktəblər, kommersiya və politexnik məktəblər daxil idi. Bu məktəblərin bir hissəsi dövlət xəzinəsi hesabına maliyyələşdirilirdi, bu da dövlətin təhsili strateji sahə kimi gördüyünü göstərir.
1919-cu ilin əvvəllərində ölkədə ümumilikdə 23 dövlət orta təhsil müəssisəsi fəaliyyət göstərirdi və həmin dövrdə 9611 şagird təhsil alırdı. Bu göstərici yeni dövlət üçün kifayət qədər ciddi bir təhsil bazasının formalaşmaqda olduğunu göstərir, lakin eyni zamanda əhali ilə müqayisədə bu rəqəm hələ də aşağı idi.
Təhsil sistemində ciddi problem müəllim çatışmazlığı idi. Bu səbəbdən ibtidai siniflərdə bir müəllim bir neçə fənni tədris edir, bəzi müəllimlər isə həm pedaqoji, həm də tibb və icma məsləhətçi funksiyalarını yerinə yetirirdilər. Bu fakt göstərir ki, dövlət resurs çatışmazlığı şəraitində çoxfunksiyalı kadr modelinə keçmişdi.
Məktəblərdə əlavə olaraq bədən tərbiyəsi, nəğmə, əmək dərsləri, tikiş və əl işləri kimi fənlərə xüsusi önəm verilirdi. Bu yanaşma yalnız akademik bilik deyil, həm də praktiki bacarıqların formalaşdırılmasına yönəlmişdi. Bu isə o dövr üçün müasir pedaqoji yanaşma hesab oluna bilər.
Orta məktəblərdə tədris olunan fənlər arasında hüquq, türk dili, qrafik sənət, bədən tərbiyəsi, nəğmə və hüsnxət kimi fənlər yer alırdı. Bakı Kişi Gimnaziyasında isə daha geniş proqram tətbiq edilirdi: hüquq, fizika, təbiətşünaslıq, tarix, müxtəlif dillər və dini dərslər tədris olunurdu. Bu, təhsilin həm dünyəvi, həm də dini elementləri özündə birləşdirdiyini göstərir.
Təhsil proqramlarının hazırlanması məqsədilə 1919-cu ildə xüsusi komissiyalar yaradıldı. Bu komissiyalar tarix, coğrafiya, türk dili, ədəbiyyat, riyaziyyat, təbiətşünaslıq və ilahiyyat kimi sahələr üzrə proqramlar hazırlayırdılar. Komissiyalara dövrün tanınmış alim və pedaqoqları cəlb olunmuşdu. Bu isə təhsil islahatlarının sistemli və elmi əsaslarla aparıldığını göstərir.
Əlifba və dərslik məsələləri də xüsusi diqqət mərkəzində idi. Türk dilinin xüsusiyyətlərinə uyğun əlifba nümunələrinin hazırlanması tapşırılmış, müxtəlif dərsliklər — “Türk əlifbası”, “Ana sözü”, “Hesab”, “Gülzar”, “Sərfi-türk” və digər kitablar tədris prosesində istifadə olunmuşdu. Bu, milli təhsil bazasının formalaşdırılması üçün mühüm addım idi.
Dərsliklərin hazırlanması və çapı üçün dövlət tərəfindən xüsusi fond ayrılmış, həmçinin nəşriyyatlar dövlət nəzarətinə alınmışdı. Xaricdən, xüsusilə Türkiyədən kitablar alınması da təhsil sisteminin qısa zamanda təmin olunmasına xidmət edirdi. Bu, dövlətin resurs çatışmazlığını beynəlxalq əlaqələr vasitəsilə kompensasiya etməyə çalışdığını göstərir.
Müəllim hazırlığı da əsas istiqamətlərdən biri idi. Birillik kurslar və iki aylıq pedaqoji kurslar təşkil edilərək müxtəlif bölgələrdə müəllim kadrları hazırlanırdı. Bu kursların Qazax, Nuxa, Şuşa, Quba, Zaqatala, Salyan, Bakı və Gəncə kimi bölgələrdə keçirilməsi təhsilin regionlara yayılmasına xidmət edirdi.
Eyni zamanda kəndlərdə oxu dərnəklərinin yaradılması, kitabxanaların təşkil edilməsi və türk dilində jurnalların nəşri kimi tədbirlər həyata keçirilirdi. Bu addımların məqsədi yalnız məktəb daxilində deyil, ümumi cəmiyyət səviyyəsində maarifləndirməni gücləndirmək idi.
Məktəb muzeylərinin yaradılması da xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı. Bu muzeylər vasitəsilə şagirdlərə yerli təbiət, tarix və etnoqrafiya öyrədilir, vətənpərvərlik hissi formalaşdırılırdı. Bu, təhsilin ideoloji funksiyasını göstərir.
Məktəbəqədər təhsil sahəsində isə maddi imkanların məhdudluğu səbəbindən dövlət bağçalarının geniş şəkildə yaradılması mümkün olmamış, yalnız bəzi nümunəvi bağçalar açılmışdı. Bu da göstərir ki, sosial infrastruktur hələ tam formalaşmamışdı.
Ümumilikdə bu mərhələ göstərir ki, AXC təhsil siyasətini yalnız akademik sahə kimi deyil, dövlət quruculuğunun əsas sütunlarından biri kimi görürdü. Təhsil sistemi milli kimliyin formalaşdırılması, kadr çatışmazlığının aradan qaldırılması və dövlətin uzunmüddətli davamlılığının təmin edilməsi üçün əsas vasitə idi.Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə dövlət quruculuğunun üçüncü əsas istiqaməti daha yüksək mərhələni — ali təhsilin formalaşdırılması, intellektual elitanın yaradılması və ictimai fikrin təşkilatlanmasını əhatə edirdi. Əgər əvvəlki mərhələlərdə əsas məqsəd məktəb və ordu vasitəsilə ilkin dövlət dayaqlarını qurmaq idisə, bu mərhələdə məqsəd artıq uzunmüddətli inkişaf üçün elmi, ideoloji və informasiya bazasını yaratmaq idi.
Bu prosesin ən mühüm nəticələrindən biri 1919-cu ildə Bakı Dövlət Universitetinin yaradılması idi. Universitetin təsisi yalnız yeni bir təhsil müəssisəsinin açılması deyil, həm də milli elmi düşüncənin institusional əsasda formalaşdırılması idi. Dövlət anlayırdı ki, ali təhsilli kadrlar olmadan nə idarəetmə sistemi peşəkarlaşa bilər, nə də iqtisadi və hüquqi sahələrdə sabit inkişaf mümkün ola bilər.
Universitetin yaradılması ətrafında ciddi siyasi müzakirələr getməsi göstərir ki, bu qərar asan qəbul olunmamışdı. Müxtəlif siyasi partiyalar və ictimai qruplar arasında fərqli mövqelər mövcud idi: bir qrup universitetin dərhal açılmasını dəstəkləyir, digər qrup isə mövcud şəraitin hələ hazır olmadığını iddia edirdi. Bu, o dövrdə dövlətin həm resurs, həm də siyasi konsolidasiya baxımından keçid mərhələsində olduğunu göstərir.
Buna baxmayaraq, universitetin yaradılması strateji seçim kimi qəbul edildi. Çünki ali təhsil müəssisəsi olmadan ölkə uzunmüddətli şəkildə xarici mütəxəssislərdən asılı qalardı. Bu isə siyasi müstəqilliyi iqtisadi və intellektual baxımdan zəiflədə bilərdi. Beləliklə, universitet dövlətin özünü təmin edən elmi bazasının yaradılması üçün əsas vasitəyə çevrildi.
Paralel olaraq, mətbuat sistemi də bu dövrdə xüsusi inkişaf mərhələsinə daxil oldu. Təxminən 100-ə yaxın qəzet və jurnalın fəaliyyət göstərməsi göstərir ki, cəmiyyət daxilində informasiya axını və ideoloji müzakirələr kifayət qədər geniş idi. Mətbuat artıq yalnız xəbərlərin yayılması funksiyasını deyil, həm də siyasi düşüncənin formalaşdırılması rolunu oynayırdı.
Bu dövrdə mətbuatın ideoloji baxımdan müxtəlif istiqamətlərə bölünməsi diqqət çəkir. Bir tərəfdə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti ideyalarını dəstəkləyən milli mətbuat dayanırdı. Digər tərəfdə isə bolşevik, eser, menşevik və erməni-daşnak yönlü mətbuat orqanları fəaliyyət göstərirdi. Bundan əlavə, siyasi partiyalara bağlı olmayan neytral informasiya qəzetləri də mövcud idi.
Bu vəziyyət göstərir ki, mətbuat yalnız informasiya vasitəsi deyil, eyni zamanda siyasi mübarizə meydanı idi. İdeoloji müxtəliflik bir tərəfdən fikir azadlığını göstərsə də, digər tərəfdən dövlət üçün informasiya təhlükəsizliyi və ictimai sabitlik baxımından risklər yaradırdı. Çünki fərqli ideoloji mərkəzlər cəmiyyətdə ziddiyyətli yönləndirmələrə səbəb ola bilərdi.
Mətbuatın digər mühüm xüsusiyyəti onun çoxdilli olması idi. Bakı, Gəncə, Şuşa, Tiflis, İrəvan kimi mərkəzlərdə təkcə Azərbaycan dilində deyil, rus, erməni, gürcü, polyak, fars və alman dillərində də qəzet və jurnal nəşr edilirdi. Bu fakt regionun çoxmədəniyyətli informasiya mühitini göstərir, eyni zamanda dövlətin informasiya siyasətinin tam mərkəzləşmədiyini də ortaya qoyur.
AXC dövründə nəşr olunan “İstiqlal”, “Azərbaycan”, “Mədəniyyət” və digər qəzetlər milli ideologiyanın yayılmasında əsas vasitələrdən biri idi. Bu mətbuat orqanları dövlət müstəqilliyi ideyasını cəmiyyətə ötürərək ictimai şüurun formalaşmasına təsir göstərirdi. Burada mətbuat artıq sadəcə xəbər mənbəyi deyil, ideoloji mobilizasiya alətinə çevrilmişdi.
Eyni zamanda dövrün ictimai xadimləri və yazıçıları — o cümlədən maarifçi və düşüncə adamları — mətbuat vasitəsilə milli inkişaf, azadlıq və mədəni tərəqqi ideyalarını geniş şəkildə yayırdılar. Bu, dövlət quruculuğunun yalnız inzibati deyil, həm də intellektual və mədəni proses olduğunu göstərir.
Tənqidi baxımdan yanaşdıqda, mətbuatdakı ideoloji parçalanma dövlətin daxili sabitliyi üçün müəyyən çətinliklər yaradırdı. Çünki eyni cəmiyyətdə bir-birinə zidd siyasi narrativlərin mövcudluğu ictimai fikri bölə bilərdi. Lakin bu, eyni zamanda demokratik mühitin ilkin forması kimi də qiymətləndirilə bilər.
Ümumilikdə bu mərhələ göstərir ki, AXC yalnız dövlət institutlarını qurmaqla kifayətlənmirdi, həm də intellektual və informasiya mühitini formalaşdırmağa çalışırdı. Ali təhsil sistemi dövlətin elmi əsasını, mətbuat isə ictimai şüur bazasını yaradırdı. Bu iki sahə birlikdə müasir dövlətçiliyin davamlılığı üçün zəruri olan düşüncə və idarəetmə sistemini formalaşdırırdı.
Vəli Xaspoladov